پرخوری

قال الصّادق(ع)‏:«ليس شي‏ء اضرّ علي قلب المؤمن من كثرة الاكل، و هي مورثة لشيئين، قسوة القلب و هيجان الشّهوة»
امام صادق (ع) فرمودند : بر دل مؤمن چيزي مضرتر از خوردن بسيار نيست؛ و دو خصلت بد از خوردن بسيار، ناشي مي‏شود: يكي قساوت قلب، دوم تحريك شهوت.» (شرح مصباح الشريعة/ ترجمه عبد الرزاق گيلاني، صص270-271)

پرخوری (اسراف در خوراک)

خوراک در زندگی انسان نقش مهمی دارد؛ انجام واجبات شرعی و بسیاری از احساسات و عواطف زندگی انسان نیز به این وابسته است که انسان خوراک و غذا مصرف کند. اما نکته مهم این است ما باید چه رفتاری داشته باشیم؟ طبق راهنمایی­های بزرگان، انسان باید طوری پرورش یابد که پرخور نباشد و خوب است که انسان سیر نشود؛ چرا که طبق روایات متعدد، سیر نشدن میراث گران­بهایی را به ارمغان می­آورد؛ و از مهم­ترین آثارش، حکمت و دانش است. جناب ابوبصیر از امام صادق(ع) نقل کرده:

«أَقْرَبُ مَا یكُونُ الْعَبْدُ إِلَى اللَّهِ إِذَا مَا خَفَّ بَطْنُه‏»[1]
نزدیک­ترین حالت بنده به خداوند عزوجل وقتی است که شکمش از طعام سبک باشد.»

همچنین در جای دیگری آمده است که کم­خوری به مصلحت ظاهر و باطن نفس است؛ و در توضیح آن آمده است: صلاح ظاهر همان محفوظ ماندن از امراض است، و امّا صلاح باطن همان نزدیك ‏شدن نفس به سبب سبكى معده و گرسنگى به خضوع و خشوع در عبادات است.[2]

پرخوری و نابسامانی جسم
بدن آدمی بسان زمینی است كه آبادى آن به اعتدال در آبیارى آن است؛ پس تعادل در مزاج نیز بخشاینده سلامتى دائم و زندگى است. اگر طالب عمر دراز و خواهان سلامتى دائمیم، باید باور كنیم كه قاتل ما شكم ما است؛ گاهى از گرسنگى خون ما را می­مكد و گاهى از سیرى و امتلاء طغیان می­کند. در اینكه بیشتر امراض بر اثر پرخورى است، جاى صحبت نیست؛ ما بیش از اندازه می­خوریم؛ لذا خیلى كمتر از آنچه تصور می­رود، عمر می­كنیم؛ خیلى از مرگ و میرها بر اثر پرخورى است.[3] در همین رابطه حضرت رسول(ص) می­فرماید:

«المعدة بیت كلّ داء، و الحمیة رأس كلّ دواء، و أعط كلّ بدن ما عودّته»
معده خانه همه بیماری­ها و كم‏­خورى‏ سردسته دواها است، و بدن را تا آنجا كه قابلیت دارد، عادت بده.[4]

قساوت قلب
همان­طور که در ذیل حدیث مرجع آمد، یکی از آثار پرخوری در انسان قساوت قلب است و همین قساوت زمینه را برای تمام معاصی و زشتی­های بعدی فراهم می‌کند؛ و به عبارت دیگر جاده را برای گناهان بعدی صاف می­کند، و یکی از ابزارهای شیطان در رسیدن به مقاصد خویش است؛ وقتی قساوت قلب آدمی را فراگرفت، دیگر نصیحت بر این دل راه ندارد و گویی مهر باطلی بر تمامی خصلت‌های وجودی وی خواهد زد. پیامبر اکرم(ص) در این­باره عبارت جالبی را بیان می­فرماید:

«إیاكم و فضول المطعم، فإنّه یسمّ القلب بالقسوة، و یبطئ بالجوارح عن الطّاعة، و یصمّ الهمم عن سماع الموعظة»[5]
از پرخوردن دورى گزینید كه قلب را مسموم مى‏سازد، و اندام­ها را در طاعت خدا كند مى‏كند، و گوش دل را از شنیدن موعظه باز مى‏دارد.

در کتب اخلاقی روزه گرفتن به ­عنوان یکی از راه­های مقابله با شهوت و تبعات خطرناک آن نام برده شده است. از جمله ریاضت­های شرعی که مرحوم حاج شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی می‌کشید، همین گرسنگی شرعی بود؛ بدین نحو که در ایام البیض و... روزه می‌گرفت، و در روزهای دیگر مراعات می­کرد.
طبع انسان همیشه خواهان سیری کامل است؛ از این­رو شرع مقدس در مدح گرسنگی و کم­خوری بسیار سخن رانده است تا میل پرخوری طبع انسان و منع شرعی با هم تلاقی کرده و از برخورد آنها اعتدال حاصل گردد؛ زیرا در تمام حالات و اخلاقیات انسان­ها حد وسط مطلوب است. بنابراین نسبت به طبع معتدل بهتر است به مقداری غذا بخورد که سنگینی معده را احساس نکند و از گرسنگی هم ناراحت نباشد؛ زیرا مقصود از خوردن ادامه زندگی و توان پرستش و عبادت است و سنگینی معده و گرسنگی قلب را به خود مشغول کرده و مانع عبادت می­شوند.[6]

[1] . مجلسى، محمدباقربن محمدتقى، بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ط-بيروت)، 111 جلد، دار إحياء التراث العربي-­بيروت، چاپ دوم، 1403 ق، ج‏63، ص331.
[2]. شهيد ثانى، زين الدين­بن على-گيلانى، عبد الرزاق­بن محمد هاشم، شرح مصباح الشريعة/ترجمه عبد الرزاق گيلانى، 1 جلد، پيام حق-تهران، چاپ اول، 1377 ش، ص270.
[3] . امير صادقى، نصير الدين، طبّ الإمام الرضا(ع) (طب و بهداشت از امام رضا(ع))، 1 جلد، معراجى، تهران، چاپ: ششم، 1381ش.
[4] . آقا جمال خوانسارى، محمدبن حسين، شرح آقا جمال الدين خوانسارى بر غرر الحكم و درر الكلم، 7 جلد، دانشگاه تهران-تهران، چاپ چهارم، 1366ش، ج‏4، ص194.
[5] . حكيمى، محمدرضا و حكيمى، محمد و حكيمى، على-آرام، احمد، الحياة / ترجمه احمد آرام، 6جلد، دفتر نشر فرهنگ اسلامى-تهران، چاپ اول، 1380ش، ج‏4، ص272.
[6] . شبر، عبدالله، اخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، قم، انتشارات هجرت، چاپ سیزدهم، ص216.