از حسد تا غبطه و حسرت

غبطه و حسادت با ظرافتی خاص با هم متفاوتند و گاهی افراد فرق بین این دو را در نمی‌یابند. ما در این نوشتار اجمالاً تفاوت معنایی این دو خصیصه اخلاقی را بررسی می‌کنیم. «غبطه» در لغت به معنای شادمانی و خوشحال شدن است. غبطه روحیه‌‌ای است که شخص با مشاهده موفقیت و کمال دیگران، سعی می‌کند خودش هم مثل آن‌ را داشته باشد، همین تمایل، عامل حرکت به سمت کمال خواهد شد. بدون آن‌ که آرزوی نابودی آن‌ را برای دیگری نماید و این یک فضیلت اخلاقی به حساب می‌آید. بر اساس روایات چنین صفتی از ویژگی‌های انسان‌های مؤمن است. مؤمنان غبطه می‌خورند، اما نسبت به دیگران حسادت نمی‌ورزند. اما منافقان برعکس، حسادت ورزیده، ولی غبطه نمی‌خورند. (کافی، ج ۲، ص ۳۰۷) اما «حسد» روحیه خواری و خودکم‌بینی است که فرد حسود در خود می‌بینید و به دنبال آن آرزو می‌کند که فردی که دارای نعمتی واقعی یا خیالی است از آن نعمت محروم شود، حال چه آن نعمت واقعی یا خیالی را خود داشته باشد و یا نداشته باشد، یا به او برسد یا نرسد. با توجه به تعریفی که از «غبطه» و «حسد» ارائه شد، تفاوت آن دو روشن است. «غبطه» عامل تحرک و پویایی است و «حسادت» عامل ایستایی و درجا زدن! از این ‌رو «غبطه» از فضایل و «حسادت» از رذایل اخلاقی محسوب شده و گناه به‌ شمار می‌آید. بنابراین می‌توان به طور کلی نتیجه گرفت که «حسادت» آن است که انسان از نعمت دیگران ناراحت شود و آرزوی از بین رفتن آن را داشته باشد؛ اما در «غبطه»، انسان از نداشتن خود رنج می‌برد و نه از بهره مندی دیگران و در نتیجه، آرزو یا تلاش نمی‌کند که نعمت از دیگری سلب گردد؛ بلکه از نعمت دیگران خوشحال است و آرزو و دعا و تلاش می‌کند که خود نیز به آن برسد. درمان حسد، دو رکن اساسى دارد: رکن اول آن شناخت حسد و ابعاد و نتایج آن در دنیا و آخرت است. رکن دوم بعد از اراده، عمل و اقدام است.

حسرت چیست؟

«حسرت» در لغت به معنای آشکار شدن و انکشاف است. گفته شده است؛ در قیامت، حقایق و اسرار روشن می‌شود: «روزی که اسرار باطن شخص آشکار شود» (الطارق، ۹) و به همین دلیل آن‌ را روز حسرت خوانده‌اند. «حسرت»، اما به معناى غم و اندوه است، بر آنچه که از دست رفته و پشیمانی بر آنچه را که از دست داده است. همچنین گفته شده است؛ «حسرت» به معناى کنار رفتن و دور شدن به جانب پشت است. و به این مناسبت در معانى افسوس و تأسف ‌خوردن استعمال می‌شود؛ زیرا چیزى که از دسترس انسان دور می‌شود، مورد تأسف خواهد بود. قرآن کریم می‌فرماید: «لِیَجْعَلَ ا... ذلِکَ حَسْرَهً فِی قُلُوبِهِمْ»؛ (آل عمران، ۱۵۶) تا خدا این حسرت را بر دل آنها [کافران‌] بگذارد.

مهم‌ترین مصداق حسرت

قیامت روزی است که موجب تأسف کافران، مشرکان و منافقان خواهد شد؛ از آن جهت که در آن‌ روز حقایق امور آشکار می‌گردد، آنان از جهاتى در حسرت شدید به سر خواهند برد. اولاً: از این‌ که حقیقت امر را نفهمیده‌‌اند. ثانیاً: از این‌ که همردیفان آنان موفق به سعادت و جهاد در راه خدا شده‌‌اند و آنان از این فیض محروم گشته‌‌‌اند. ثالثاً: از این ‌که ارتباطى با خدا پیدا نکرده‌‌اند. و این حسرت به ‌ویژه در این جهت بزرگ‌ترین مایه عذاب و ناراحتى بوده، و شدت تأثر در آن از آتش بیشتر است. (تفسیر روشن، ج ‌۵، ص ۱۰۸- ۱۰۹)