تجوید

تَجوید

«تجوید» مصدری عربی به معنای نیک خواندن و نیک گردانیدن است که برگرفته از جَوْدَت (نیکویی) و جُید (نیکو) می‌باشد.

دانش تجوید از آغاز با مطالعات آواشناسی زبان عربی همراه بوده مسائل آن همواره با علم وقف و ابتدا، علم الاداء و علم قرائات هم‌پوشانی داشته است. واژۀ «تجوید قرآن» اصطلاحی است متأخر که سابقۀ چندانی ندارد اما اصل مباحث تجوید از کهن‌ترین موضوعات مطرح شده در حیطۀ علوم قرآنی بوده است.

تجوید قرآن در اصطلاح قاریان عبارت از ادا کردن حروف عربی از مخارج آن‌ها با رعایت صفات و احکام هر یک از حروف به تنهایی و در ترکیب با حروف دیگر و از دیدگاه زبان‌شناسان مسلمان «تجوید» صوت‌شناسی زبان عربی فصیح قرآنی است.

این دانش به قواعد مربوط به مخارج حروف و چگونگی صفات لازم و صفات عارضی حروف در تلاوت قرآن مجید می‌پردازد. موضوع آن حروف و کلمات قرآن است. بنابراین مباحث و مسائل تجوید به مخارج حروف، ترقیق، تفخیم، اِخفاء، اظهار، ادغام، اِقلاب، رَوْم، اِشمام، اِماله و دیگر شیوه‌های ادای حروف و کلمات محدود می‌گردد. مباحث مربوط به وقف و ابتدا به رغم آن‌که در متون تجویدی جایی برای خود باز کرده‌اند، امّا از موضوع علم تجوید خارج‌اند.

برخی از پژوهش‌گران معاصر ظاهراً به استناد قراینی ناظر بر تقدم تدوین علم قرائات بر تألیفات سیبویه و دیگران، علم تجوید را نشأت گرفته از علم قرائات و زاییدۀ آن دانسته‌اند و حال آن‌که طرح و شرح مباحث آواشناختی در حوزۀ علوم و فنون اسلامی در نیمۀ دوم سدۀ 3ق با کتاب سیبویه آغاز شده است و پیشینۀ ورود مباحث تجویدی به کتب قرائات به اواخر سدۀ 3 ق باز می‌گردد. از این گذشته ماهیت علم قرائات، روایی و ماهیت علم تجوید، دِرایی است و مباحث آن دو با یکدیگر متغایر و متفاوت‌اند.

مباحث بنیادین علم تجوید در آغاز با نکته سنجی‌های لغویان و نحویان شکل گرفت و سپس به حوزه‌های قرائت راه یافت و به موازات علم قرائات رواج پیدا کرد. علمای نحو و لغت با دست‌ یاری قاریان نخستین بی‌آنکه بنای تأسیس دانشی نوین را داشته باشند، با کوشش و کاوش در جهت حفاظت و صیانت از تلفظ صحیح و اصیل حروف و کلمات قرآن کریم، همان گونه که در عهد رسول خدا (ص)‌ تلفظ می‌شده‌اند، هم‌چنین مصونیت بخشیدن به دستگاه صوتی قاریان از اشتباه و ارتکاب خطا در قرائت کتاب خدا عملاً دستگاه آوایی زبان فصیح عربی را آن چنان تعریف و تثبیت کردند که در طول بیش از 14 سده به رغم پدیداری دگرگونی‌های فراوان اجتناب‌ناپذیر در نحوۀ تلفظ حروف و اصوات دیگر زبان‌ها و حتی لهجه‌های عامیانۀ زبان عربی دستگاه آوایی زبان فصیح عربی ثابت و استوار بر جای مانده است.

در جهان اسلام، نخستین طلایه داران مطالعات آواشناختی به طور عمده خلیل بن احمد فراهیدی، سیبویه و ابن جنّی بوده‌اند. ابن سینا دیگر دانشمند بزرگ مسلمان است که در راستای رشد و تحول علم آواشناسی، فراتر از حوزۀ تجوید قرآن و زبان عربی، سهم به سزایی داشته است.

نخستین اثر مستقل در علم تجوید، قصیدۀ رائیۀ «ابومزاحم‌خاقانی» که به گواهی شروح متعدد آن، قر‌ن‌ها کتاب درسی تجوید بوده است و طالبان تجوید متن آن را حفظ می‌کرده‌اند.

مشهورترین متون تجویدی

مشهورترین متون تجویدی دو اثر کم‌نظیر از "شمس‌الدین ابن جزری" است:

الف) التمهید فی علم التجوید

ب) منظومۀ المقدمة فیما یجب علی قارئة ان یعلمه

علم تجوید در پرتو پیوند با قرآن مجید همواره در جوامع اسلامی از نوعی ویژگی و قداست برخوردار بوده است. اهل تجوید با اعتقاد به این‌که خداوند قرآن را با تجوید نازل فرموده و از سوی پیامبر اکرم (ص) ‌با تجوید به ما رسیده است، فراگیری و رعایت قواعد تجوید را بر عموم مسلمانان لازم و قرائت قرآن را بدون رعایت تجوید، گناه و ناروا و «غش در تلاوت» تلقی کرده‌اند. تا جایی که مسألۀ وجوب کفایی تعلیم و تعلم تجوید و وجوب عینی رعایت قواعد آن به هنگام قرائت قرآن در سراسر جهان اسلام شهرت یافته است. اما فقهای مذاهب اسلامی در مقام فتوا عملاً قواعد تجویدی را به لازم و غیر لازم تقسیم کرده‌اند و تنها رعایت قدر لازم از تجوید را در مواردی واجب و در مواردی مستحب دانسته‌اند.

منبع:
• دائرةالمعارف بزرگ اسلامی،زیرنظر: کاظم موسوی بجنوردی؛ تهر ان سازمان انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی،چاپ اول، 1384.