اعتماد به امر قدسی

ایمان با توجه به تاثیراتی که در شخص مومن می گذارد دارای اقسام گوناگونی است. علامه در خصوص انواع ایمان می گوید: ایمان در کل یکی بیشتر نیست اما درجات ، صفات و منازلی دارد.
مومنان معدود ولیک ایمان یکی
جسمشان معدود، لیکن جان یکی
بعضی از آن مراتب ، مرتبه تام و کامل ایمان است که به منتهای درجه خود رسیده و برخی از ایمان ها، ناقص و نقصانش به وضوح روشن است و برخی از آن نه به آن تمامیت است و نه به این نقص ، بلکه از طرف نقصان به سوی کمال می گراید. وی در این باره حدیثی را از تفسیر عیاشی از منصور بن حازم از امام صادق ع بدین صورت روایت می کند که از حضرت پرسیدم مگر ایمان ، تام و ناقص دارد؟ امام صادق ع فرمودند: برای اینکه خداوند ایمان را بر تمامی اعضائ آدمی واجب و در همه آن ها تقسیم کند، هیچ عضوی از اعضائ نیست مگر آن که موظف به داشتن ایمانی است غیر آن ایمانی که اعضای دیگر دارند.
پس هرکس خدا را ملاقات کند در حالی که اعضای خود را از گناهان حفظ کرده و هریک را در انجام وظیفه ای که بر عهده داشته اند به کار بسته ، خدا را با ایمان کامل دیدار خواهد کرد و اما کسی که در یکی از آن ها خیانت کرده و یا از حدودی که خدا معین نموده ، تجاوز کند خدا را ناقص الایمان ملاقات خواهد کرد و این ایمان کامل و ایمان ناقص بستگی به آمادگی افراد در پذیرش آن دارد. چه هنگامی که سوره ای نازل می شد بعضی ها می پرسیدند کدام یک از شماست که این سوره ایمانش را زیاد کرده باشد؟ بحق این نشان دهنده برتری برخی بر بعضی دیگر است و این تمامیت ایمان است که مومنین راستین را بهشتی و از نظر درجاتی که در پیشگاه خداوند دارند، آنان را گوناگون می سازد.
و این ایمان تام و کامل در نگاه علامه ، ایمانی نافع می باشد و به همین دلیل است که مومنین واقعی نمی گویند که ما را به دنیا برگردان تا ایمان بیاوریم و عمل صالح انجام دهیم بلکه می گویند ما را برگردان تا عمل صالح انجام دهیم.
علامه خاطر نشان می سازد که ایمان کامل همان توحید خالص است و مقام عزیز و فضیلتی کمیاب است که جز اقل قلیلی از مردم به آن نمی رسند و اما اکثر مردم ایمان آور نیستند. هرچند پیامبر به ایمان آنان حریص باشد چرا که برخی از ایمان ها هست که تندباد حوادث تکانش نمی دهد و از بین نمی برد ولی بعضی دیگر را می بینیم که به کمترین جهت زایل می شود و یا با سست ترین شبهه ای که عارضش می شود نابود می گردد.
مرحوم علامه در جای دیگری می فرماید: «کل نفس فهومومن لامحاله اما ایمانا اختیارا مقبولا...الالیم»: هر فردی در واقع همانا مومن است. حال یا ایمان او اختیاری است و یا از روی جبر است....
با این بیان ایمان دو قسم است: 1- اختیاری 2- اضطرار ایمان اختیاری مورد قبول پروردگار است و انسان را به سعادت دنیا و آخرت می رساند ولی در ایمان اجباری چون فرد مضطر به قبول ایمان می شود، مورد پذیرش حق تعالی قرار نمی گیرد. در اضطرار گرچه اراده و اختیار وجود دارد ولی میل و رغبتی در کار نیست و چون ایمان فعلی قلبی است که به نسبت با آن مومنین دارای درجات می شوند، لذا پذیرفتن آن بدون میل و رغبت ، هیچ سودی نخواهد داشت.
علامه با استناد به قرآن می گوید: اگر انسان در هنگام عذاب هیچ مفر و پناهگاهی نداشته باشد و مضطر به ایمان شود تا از عذاب رهایی یابد، این ایمان هیچ فایده ای به حال او نخواهد داشت. دلیلی که علامه بر این ادعای خویش می آورد. این است که ایمان نوعی توبه است و توبه در موقع پدیدارشدن و نشانه های عذاب و درآستانه مرگ پذیرفتنی نیست و شاید به همین علت است که در روایات توصیه فراوان شده که به محض انجام گناهی ، سریع توبه صورت گیرد. دلیل دیگر آن که ایمان به دلیل فعل نفسانی بودن ، هیچ اکراه و اجباری در آن نیست و چون مبنای امر و نهی الهی و ثواب و عقاب در اختیار انسان نهفته ، پس بر انسان مضطر و مکره هیچ گونه ثواب و عقابی وارد نیست.