آثار و برکات امانتداری

«امـانت» به معنى ودیعه، گرو و رهن، راستى و درستى، و امانتدارى به معنى درستى، امین بودن و دیندارى آمده است. از نـظـر عـقل و منطق، راستى و درستى و پس دادن به موقع امانت كارى ارزشمند و لازمه انسانیت است كه فطرت پاك انسان‌ها پایبندى به آن را طالب و از خیانت در امانت، سخت منزجر است.

امانتداری در اسلام

در فـرهـنـگ اسـلام نـیـز امانتدارى جزو اصول و پایه‌هاى اخلاقى شمرده شده و بسیار مورد تأكید قرار گرفته است. قرآن مجید مى‌فرماید: «فَاِنْ اَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضا فَلْیَوَدِّ الَّذِى اوْتُمِنَ اَمانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ؛ اگـر كـسى از شما دیگرى را امین دانست، آن كسى كه امین شمرده شده باید امانت وى را باز پس دهد و باید از خداوند كه پروردگار اوست پروا كند».(اِنَّ اللّهَ یَاءْمُرُكُمْ اَنْ تُوَدّوُا الاَْماناتِ اِلى اَهْلِها؛ خداوند به شما فرمان مى‌دهد كه امانت‌ها را به صاحبانش بازگردانید).خـداونـد در آیـه اوّل از فـرد مـسـلمان و در آیه دوم از عموم مسلمانان مى‌خواهد كه امین باشند و در امانت، خیانت نورزند و ودیعه را، هر چه باشد، به صاحبش برگردانند.امیرمؤمنان(ع) نیز، امانتدارى را مهمترین ویژگى مسلمان دانسته و فرموده است: «امانتدارى در رأس دستورات ـ یا برنامه‌هاى ـ اسلام است».در سخنى دیگر، اداى امانت را در راستاى تكمیل دین دانسته و فرموده است: «هر كس امانتدارى كند، دیندارى را كامل كرده است».نـظـر بـه ایـنكـه قـبول یا رد امانت تا قبل از تحویل گرفتن آن، در اختیار انسان است، باید ابـتـدا قـدرى دربـاره آن بـیـنـدیـشـد و اگـر تـوان اداى آن را در خـود نـمـى‌یـابـد، از اول آن را نـپـذیـرد و در جـایـگـاه شـریـف امـانـتـدارى وارد نـشـود كـه بـعــدهـا بـه سـبـب سـهـل‌انـگـارى یـا نـاتـوانـى و بـى‌ارادگـى بـه ایـن اصل مهم اخلاقى پشت پا نزند.

انواع امانت

امـانـت‌هـایـى كـه در اخـتـیـار انـسـان قـرار مى‌گیرد، ممكن است از سوى خدا، پیامبر(ص) و امام(ع) یا مردم باشد. پس امانت بر سه نوع است:۱ـ امانت الهى: قرآن مجید بر عرضه امانت خدا به انسان، تصریح دارد:«اِنـّا عـَرَضـْنَا الاَْمانَهَ عَلَى السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ الْجِبالِ فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها وَ اَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الاِْنْسانَ اِنَّهُ كانَ ظَلوُما جَهوُلا»؛ مـا امـانـت را بـر آسـمـان‌هـا و زمـیـن و كـوه‌هـا عـرضـه داشـتـیـم، از تـحـمـل آن سـر بـاز زدنـد و از آن ترسیدند ولى انسان آن را برداشت راستى او ستمكارى نادان بود».در مورد «امانت» تفسیرهای مختلفی ذكر شده از جمله: منظور از امانت «ولایت الهیه» و كمال صفت عبودیت است كه از طریق معرفت و عمل صالح حاصل می‌شود. منظور صفت «اختیار و آزادی اراده» است كه انسان را از سایر موجودات ممتاز می‌كند. مقصود «عقل» است كه ملاك تكلیف و مناط ثواب و عقاب است. منظور «اعضای پیكر انسان» است كه حفظ آنها واجب می‌باشد. منظور «امانت‌هایی است كه مردم از یكدیگر می‌گیرند» و وفای به عهدهاست. مقصود «معرفت الله» است. منظور «واجبات و تكالیف الهی» همچون نماز و روزه و حج است.با كمی دقت روشن می‌شود كه این تفسیرهای مختلف را می‌توان در بعضی دیگر ادغام كرد.انسان موجودی است با استعداد فوق العاده كه می‌تواند با استفاده از آن مصداق اتم «خلیفه الله» شود، می‌تواند با كسب معرفت و تهذیب نفس و كمالات به اوج افتخار برسد، و از فرشتگان آسمان هم بگذرد.۲ـ امانت پیامبر(ص): رسول خدا(ص) نیز به عنوان رهبر اسلام امانت‌هایى را به امت سپرده است. از جمله خود، بارها فرمود: «اِنـّى تـارِكٌ فـیـكـُمُ الثَّقـَلَیـْنِ: كـِتـابَ اللهِ وَ عـِتـْرَتـى وَ لَنْ یـَفـْتـَرِقـا حـَتـّى یـَرِدا عَلَىَّ الْحَوْضَ»؛ «همانا من دو چیز گرانبها در میان شما (به امانت) مى‌گذارم: كتاب خدا و خاندانم و این دو هرگز از هم جدا نمى‌شوند تا آنكه كنار حوض (كوثر) نزد من‌آیند».هـمین طور سخنان حكمت‌آمیز آن حضرت و بالتبع امامان نیز باید مورد دقت و حفاظت قـرار گـیـرد و بـا جـدّیـت و صـداقـت بـه نـسـل بـعـد تـحـویـل گـردد.۳ـ امانت مردم: امـانـتـگـذارى و امـانـتدارى، از لوازم زندگى اجتماعى است كه همواره در میان جوامع بشرى رواج داشـتـه و بـه تناسب افراد و موقعیت‌ها، تنوع و دگرگونى یافته است. امانت گاهى یك مطلب علمى، راز نظامى، فرمول صنعتى و گاهى سخنى یا چیزى نفیس و گرانبها و... بوده است.

ملاك مسلمانى

ویـژگـى و اهـمـیـت امـانـتـدارى تـا آنجا مورد توجه اسلام است كه آن را با ایمان، ملازم و برابر دانسته و ایمان افراد را آن گاه مى‌پذیرد كه با امانتدارى توأم باشد. امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: «لا اِیمانَ لِمَنْ لا اَمانَهَ لَهُ»؛ «كسى كه امانتدار نیست، ایمان ندارد».حـضـرت جـواد(ع) از پـدرانـش چـنـیـن نقل مى‌كند: «بـه كـثـرت نـمـاز، روزه، حـج، كـارهـاى خـوب و نـاله‌هـاى شـبـانـه آنها نگاه نكنید، بلكه به راستگویى و امانتداریشان بنگرید (و آن را ملاك مسلمانى آنها قرار دهید)».

دامنه امانتدارى

از ویـژگـى‌هـاى مهم امانتدارى، فراگیرى و شمول آن است كه تحت هیچ شرایطى استثناپذیر نـیـسـت و امـانت باید به صاحب آن اعم از مؤمن و كافر، كوچك و بزرگ، سیاه و سفید، و دوست و دشمن مسترد گردد. امـانـت هـر چـنـد از نـظـر ظـاهـر و ارزش مـادّى كـم بـهـا بـاشـد، قـابـل احـتـرام و پـس دادن اسـت.امـیـرمؤمـنـان(ع) نقل كرده كه رسول خدا(ص) ساعتى پیش از ارتحال، سه بار به من فرمود: «اى ابـوالحـسـن، امـانـت را بـه نـیـكـوكـار و بـدكـار پس بده، كم باشد یا زیاد، حتى اگر نخ و سوزنى باشد». امانتگذار هر چند از نظر فكرى و اجتماعى چهره‌اى زشت و كریه داشته و مرتكب كردارى شنیع شـده بـاشـد و یـا حـتى حقوقى را بدهكار باشد، هرگز از ودیعه‌اى كه به امانت سپرده محروم نمى‌گردد.

آثار امانتدارى

ایـن اصـل مـهم اخلاقى، آثار ارزنده‌اى نیز در پى دارد كه به برخى از پیامدهاى آن اشاره مى كنیم:خیر و سلامت: حضرت رضا(ع) فرمود: «پـیـروان مـن مادامى كه یكدیگر را دوست بدارند و هدایت نمایند و اداى امانت كنند پیوسته در خیر خواهند بود». راستى و درستى: اگـر افـراد و جـامـعـه امانت یكدیگر را حفاظت كنند و در آن خیانت نورزند و همه امانت‌هاى الهى را پاس دارند، درستى و راستى فزونى خواهد یافت. امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: «وقتى امانتدارى تقویت گردد راستى فزونى مى‌یابد». روزى و ثروت: رسول خدا (ص) فرمود: «امانتدارى ثروت فراوان مى‌آورد.» رهایى از دوزخ: مؤمـن پـاک‌سـرشـتـى كـه در هـیـچ امـانـتـى خـیـانـت نـورزد و هر ودیعه‌اى را سالم به صاحبش برگرداند، حیف است داخل دوزخ شود. ابـوذر گـویـد: از رسول خدا(ص) شنیدم كه فرمود: «روز قیامت در دو سوى صراط، «صله رحم» و «امانتدارى» قرار دارند و هنگامى كه انجام‌دهنده صله رحم و امانتدار از روى آن عبور كند بدان وسیله از لغزیدن در دوزخ نجات مى‌یابد».