عبادات در سیره و قول نبوی(ص) (1)

كلمات كليدي : تاريخ، پيامبر(ص)، ذكر، جهاد، اعتكاف

نویسنده : سيد علي اكبر حسيني

عبادت برگرفته از واژه عربی عبد به معنای بندگی[1] و خضوع و تذلل است.[2] عبادت اظهار بندگی به درگاه خداوند است و این اظهار بندگی ملزوماتی دارد که در سیره و کلام رسول خدا(ص) بدان پرداخته شده است.

ذکر

ذکر در کتب لغت به معنای یاد کردن یک چیز[3] و یا یادآوری چیزی پس از فراموشی استعمال شده است.[4] این یاد کردن می‌تواند با زبان باشد[5] یا قلب یا هر دو.[6]

ذکر خدای سبحان از بارزترین مصادیق پرستش خداوند به شمار رفته و از لحاظ وجودی دارای اقسامی است که کامل‌ترین آن یاد بنده نسبت به خداوند متعال است. رسول خدا(ص) ذکر را مختص به زبان نمی‌دانست، بلکه هر کاری و هر عملی که نمودار یاد پروردگار باشد را ذکر او به حساب می‌آورد. هم چنان که در روایتی از ایشان آمده: «هر کس از خداوند عزوجل فرمان برد، خدا را یاد کرده است، هر چند نماز خواندن و روزه گرفتن و قرآن خواندنش اندک باشد».[7]

در بیان رسول خدا(ص) یاد خداوند متعال "برترین صدقات"‌[8] و موجب آسانی کارها و راغب گردیدن مردم به آخرت به شمار آمده[9] عملى برشمرده شده که محبوب‌تر از آن نزد خداوند متعال[10] و عاملى مؤثّرتر از آن در نجات بنده از بند گناهان در دنیا و آخرت، یافت نمی‌شود.[11] ایشان علاقه به ذکر خدا را نشانه حب به خداوند و بى‌علاقه‌گی به آن را نشانه دشمنى با خدا عنوان کردند.[12] روزی در جمع اصحاب و یارانش خطاب به آنان فرمودند: «آیا به شما نگویم که بهترین و پاکیزه‌ترین اعمال شما نزد خدایتان چیست و چه چیز درجات شما را بیش از هر چیز، بالا مى‌برد و از درهم و دینار برایتان بهتر است و [حتّى‌] از این که با دشمن رو به رو شوید و بکشید و کشته شوید، ارزشمندتر است"؟ گفتند: آرى، اى پیامبر خدا(ص)! فرمود:" بسیار به یاد خداوند عزوجل بودن".»[13] و به مسلمانان می‌فرمودند: «اگر می‌خواهید برگزیده‌ترین بنده خداوند متعال باشید، پس خدا را فراوان یاد کنید.»[14]

پیامبر خدا(ص) بر مداومت بر ذکر تاکید داشته می‌فرمود: «هیچ چیزى را بر یاد خدا ترجیح مده»؛[15] چرا که غافل شدن از یاد خدا در هر لحظه از عمر آدمی موجب افسوس در روز قیامت است،[16] می‌فرمودند: «تا وقتى به یاد خدا باشى، ایستاده یا نشسته، در بازار یا در محفل صمیمى و یا هر کجا که باشى، پیوسته در حال نماز و عبادت هستى.»[17]

هم چنین در احادیث رسول خدا(ص) مجالسى سودمند، معرفی شده‌اند که در آن، ذکر خدا شود.[18] و اگر جز این باشد چیزی جز حسرت و وبال برای اهل مجلس نخواهد بود.[19] ایشان حکایت کسانی را که خدا را یاد می‌کنند با کسانی که ذکری از خداوند به میان نمی‌آورند را حکایت انسان زنده و رده دانستند[20] و فرمودند: «مثل کسى که در میان غافلان، به یاد خدا است، مثل چراغ در خانه تاریک است.»[21]

در احادیث و روایات رسول خدا(ص) زنده شدن دل‌ها[22] شفاى دل‌ها[23] دور شدن شیطان[24]‌ ایمنى از نفاق[25]‌ دوستى خدا[26] و مصونیت[27]‌ از ثمرات یاد خدا برشمرده شده است.

رسول خدا(ص) خود نیز برترین ذاکران الهی بود می‌فرمود: «ان ربی امرنی ان یکون نطقی ذکرا و ....؛ خداوند به من امر کرده که سخنم ذکر باشد و ....»[28] روایت شده که حضرت(ص) برنمی‌خاست و نمی‌نشست، مگر با ذکر خدا[29] ایشان هر روز سیصد و شصت‌بار به تعداد عروق بدن، حمد خدا می‌گفت و می‌فرمود: «الحمدلله رب العالمین کثیراً علی کلّ حال؛ در تمام حالات و به طور فراوان حمد و ستایش مخصوص پروردگار جهانیان باد.»[30] نزول برخی آیات برآتش شور و اشتیاق حضرت(ص) به ذکر خدا بیش از پیش دامن می‌زد آن چنانکه کفار به طعنه و استهزاء می‌گفتند: «او جن‌زده شده است.»[31]-[32]

قرآن

از عبادت‌هایی که پیامبر خدا(ص) نسبت بدان توجه ویژه‌ای معطوف داشته نسبت به انجام آن جدیت خاصی داشتند، قرائت قرآن بود. ایشان فقیرترین خانه، را خانه‌اى می‌دانست که از کتاب خدا تهى باشد.[33] از این‌رو به اصحاب و یارانش توصیه می‌فرمود: «براى خانه‌هایتان بهره‌اى از قرآن قرار دهید، که همانا خانه‌اى که در آن قرآن خوانده شود، براى ساکنانش آسایش فراهم مى‌آید و خیرش بسیار می‌گردد و اهلش از افزونى برخوردار مى‌گردند؛ و هر گاه در آن قرآن خوانده نشود، بر ساکنانش تنگ مى‌گردد و خیرش اندک مى‌شود و اهلش در کمبود به سر مى‌برند.»[34] می‌فرمود: «قرآن دوای دردهاست»[35] «قرآن بخوانید به درستی ‌که قرآن در روز قیامت برای شفاعت خواننده‌اش حاضر می‌شود.»[36]

شدت علاقه ایشان نسبت به قرآن به حدی بود که نقل شده که «روزی عمر بن خطاب، بر پیامبر(ص) وارد شد و دید که ایشان سخت بیمار است، عمر گفت: اى پیامبر خدا(ص)! چه‌قدر ناخوشْ احوال هستید؟ پیامبر(ص) فرمود: "با این حال، دیشب سى سوره را و از جمله، هفت سوره بلند را قرائت کردم." عمر عرض کرد: اى پیامبر خدا(ص)! با آن‌که خداوند، گناهان گذشته و آینده شما را آمرزیده است، این چنین خود را به زحمت مى‌اندازى؟! فرمود: اى عمر! آیا بنده‌اى سپاس‌گزار نباشم؟!».[37]

از برخی[38] اصحاب رسول خدا(ص) درباره علاقه شدید حضرت(ص) به قرآن نقل شده که: «روزی رسول خدا(ص) به من فرمود: برای من قرآن بخوان. گفتم: یا رسول الله(ص) برای شما قرآن بخوانم و حال آن که قرآن بر شما نازل شده است؟ فرمود: دوست دارم که آن را از غیر خودم بشنوم.»[39]

گفته شده که صداى رسول خدا(ص) در خواندن قرآن از همه مردم دلرباتر و دلنشین‌تر بود[40] به اصحاب و یاران خود نیز می‌فرمود: «زیباترین صداها را به قرآن اختصاص دهید.»[41] پیش از خواندن قرآن اعوذ بالله من الشیطان الرجیم می‌گفت[42] و در قرائت قرآن هر آیه‌ای را از آیه دیگر جدا مى‌نمود[43] و در موقع قرائت قرآن صدایش را می‌کشید.[44] حضرت(ص) را عادت بر این قرار بود که نمى‌خوابید تا «مسبّحات» را قرائت کند، مى‌فرمود: «در این سوره‌ها آیه‌اى است که از هزار آیه برتر است. گفتند: «مسبّحات» کدام سوره‌هاست؟ فرمود: سوره حدید، حشر، صف، جمعه و تغابن.»[45]

اعتکاف

اعتکاف از ریشه عربی «عکف یعکف» به معنای «احتباس»[46] و به قولی دیگر «رو آوردن شخص به چیزی است که قصد انصراف و رو برگرداندن از آن را نداشته باشد»[47] و لازمه آن داشتن مکان است؛ مانند «عکوف» که لازمه آن اقامت شخص در مسجد است.[48] اما در اصطلاح، به اقامت گزیدن در مساجد به قصد عبادت اعتکاف گفته می‌شود.[49] که از شرائط صحت آن روزه‌داری[50] به مدت سه روز یا بیشتر[51] و عدم خروج از مسجد است، مگر به خاطر حاجتی.[52] در احادیث و روایات پیامبر اکرم(ص) ثواب ده روز اعتکاف در ماه رمضان، معادل دو حج و دو عمره برشمرده شده است.[53]

اعتکاف از سنت‌ها و عباداتی است که همواره مورد توجه رسول خدا(ص) بوده، ایشان از زمانی که به مدینه هجرت کردند تا زمانی که از دنیا رحلت فرمودند پیوسته در هر سال یک دهه از ماه مبارک رمضان را به انجام این امر اختصاص می‌دادند به جز سال دوم هجرت که به جهت مقارن شدن جنگ «بدر» با ماه مبارک رمضان، رسول خدا(ص) در آن سال در مسجد معتکف نشد؛ اما در سال بعد، حضرت(ص) دو دهه از ماه مبارک رمضان را در مسجد اعتکاف کردند یک دهه براى همان سال، و دهه دیگر براى قضاء اعتکاف سال قبل.[54]

در برخی روایات نقل شده که رسول خدا(ص) در اولین سال حضورش در مدینه دهه اول ماه رمضان را در مسجد اعتکاف کرد و سال دوم در دهه دوم و در سال سوم در دهه آخر اعتکاف نمود، از آن پس همیشه در دهه آخر ماه رمضان اعتکاف مى‌نمود.[55] چون دهه آخر ماه رمضان مى‌شد برای رسول خدا(ص) خیمه‌اى مویین مى‌زدند؛ حضرت(ص) جهت عبادت کمر همّت مى‌بست و بستر خوابش را برمى‌چید و از بانوان دوری می‌جست و شب‌ها را احیا می‌کرد و همه وقت خود را برای عبادت فارغ می‌ساخت.[56].

حضرت(ص) در آخرین ماه رمضان عمر خود، بیست روز در مسجد معتکف شده بودند.[57]

جهاد

کلمه جهاد برگرفته از واژه عربی «جهد یجهد» و به معنای تلاش و کوشش و انجام امری است با سختی و مشقت بسیار که بیرون از طاقت فرد است.[58] اما در اصطلاح، این کلمه، بیشتر به مبارزه مسلحانه با کفار اطلاق شده است.

در سال دوم هجرت و در پی قدرت گرفتن نیروهای مسلمین آیات 193-190 سوره بقره از سوی خداوند نازل شد و جهاد بر مسلمانان واجب گردید؛[59] پس رسول خدا(ص) جهت گسترش دعوت و نیز حمایت از مؤمنان مستضعفى که در راه عقیده خود مورد آزار قرار مى‌گرفتند به جهاد پرداخت تا با درهم شکستن بت‌پرستان و مشرکانی که در راه گسترش اسلام در سرتاسر شبه جزیره عربستان قد علم کرده بودند راه را برای رشد و نفوذ سریعتر اسلام باز کنند.

در بیان رسول خدا(ص) جهاد در راه خدا، برترین و محبوب‌ترین اعمال پس از اقامه نماز و نیکى به پدر و مادر، برشمرده شده[60] و آن را با ارزش‌ترین عمل مؤمن، دانستند.[61] عملی که غیر از یک مسلمان برجسته، کسى به آن دست نمى‌یازد.[62] در کلام پیامبر خدا(ص) بهترینِ مردم، مردى دانسته شده است که خود را وقفِ راه خدا کرده و با دشمنان او می‌جنگد و خواستار مرگ یا کُشته شدن در میدان کارزار است.[63] ایشان جهاد را بیعت رزمندگان با خدا،[64] و مایه سلامت و بی‌نیازی آنان[65] و موجب بزرگى و شرافت فرزندانشان بیان کردند[66]

حضرت(ص) یک روز پایدارى ورزیدن در میدان جهاد، را از چهل سال عبادت بهتر دانستند[67] و اجر و پاداش هر رنج و سختی‌ای را که رزمندگان در راه جهاد متحمل می‌شوند را پاداشی به اندازه پاداش شهادت در راه خدا دانستند.[68] می‌فرمودند: «بر عمل کرد هر مرده‌اى مهر پایان زده مى‌شود، مگر جهادگر پیشتاز در راه خدا، زیرا عملش تا روز قیامت براى او رشد داده مى‌شود و از عذاب قبر ایمن مى‌گردد.»[69]

رسول خدا(ص) وجود مجاهدان در راه حق را، مایه مباهات خداوند عزوجل بر فرشتگان و باعث درود و سلام فرشتگان بر او دانستند[70] و فرمودند: «بهشت، دروازه‌اى دارد به نام "دروازه مجاهدان". مجاهدان، با شمشیرهاى حمایل شده خود، به سوى این دروازه که به رویشان باز است، پیش مى‌روند، در حالی که خلایقِ و فرشتگان، به آنان خوشامد مى‌گویند.»[71]

رسول خدا(ص) مرگ کسانى را که جهاد نکرده یا آرزوى جهاد نداشته باشند را نوعى مرگ منافقانه برشمردند،[72] و فرمودند: «هر کس جهاد را وا گذارد، خداوند، جامه خوارى بر جان او مى‌پوشاند و زندگى‌اش را دست خوش فقر مى‌سازد و دینش را از بین مى‌برد. خداوند تبارک و تعالى عزّت و اقتدار امّت مرا در سُم‌هاى اسبان [جنگى‌] شان و نوک نیزه‌هایشان قرار داده است.»[73]

در منابع روایی و تاریخی مسلمانان آمده، از زمانی که جهاد بر مسلمانان واجب گردید رسول خدا (ص) خود در رأس مجاهدان راه حق قرار گرفت و جهاد در راه خدا را در همه جبهه‌ها و در همه مناطق و در همه اشکال و گونه‌هاى آن رهبرى ‌کرد. او در سخت‌ترین میدان‌ها حضور مى‌یافت، و با کمال ثبات و استوارى در آن مستقّر مى‌شد و در این راه از بذل جان و مال هیچ دریغ نداشت.[74] ایشان تا روزی که رحلت فرمود بالغ بر بیست و هفت غزوه و سی و هشت سریه علیه دشمنان انجام داده بود؛[75] اما در هیچ یک از این جنگها پشت به دشمن نکرد و هرگز دچار تزلزل نگشت. در «احد» زمانی که صف‌های مسلمانان در هم ریخته بود و مشرکان از هر سو حمله‌ور شده بودند رسول خدا(ص) با بدنی مجروح در حالی که خون از سرتاسر زخمهایش جاری بود، هم چنان پا بر جا و استوار رویاروى دشمن ایستاده بود و تا زمانی که دو گروه از یکدیگر جدا نشدند، همراه با گروهى اندک از یاران خود، که چهارده نفر بر شمرده شده بودند، مقاومت و پایدارى فرمود.[76] ایشان دراین جنگ آن ‌قدر تیر انداخته بودند که زه کمانش پاره شد پس شروع به سنگ انداختن کردند.[77]

در «حنین» ‌ هنگامى که مسلمین پا به فرار گذاشتند، رسول خدا(ص) در حالى که سوار بر قاطرش بود، به سرعت به سوى کفّار پیش مى‌تاخت! تا حدی که عباس -عموی پیامبر(ص)- افسار قاطر را در دست گرفته بود و آن را مى‌کشید تا از سرعت او بکاهد با این حال پیامبر(ص) که سوار بر استر خود همچنان براى جنگ با کافران خود را به هر سو مى‌کشاند.[78]

منابع :

[1]. ابن‌منظور؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414، ج 1، ص 270 - 271 و زکریا، ابوالحسن احمد بن فارس؛ معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبد السلام محمود هارون، مکتبه الاعلام الاسلامی، 1404، ج 4، ص 206 - 207 و فراهیدی، خلیل بن احمد؛ کتاب العین، قم، هجرت، چاپ دوم، 1409، ج 2، ص 49.

[2]. لسان العرب، پیشین، ص 271.

[3]. راغب اصفهانی؛ المفردات الفاظ القرآن، دمشق - بیروت، دارالقلم - دارالشامیه، چاپ اول، 1412، ص 328.

[4]. معجم مقاییس اللغه، پیشین، ج 2، ص 358 و لسان العرب، پیشین، ج 4، ص 308.

[5]. معجم مقاییس اللغه، پیشین، ج 2، ص 358 و لسان العرب، پیشین، ج 4، ص 308.

[6]. مفردات، پیشین، ص 328.

[7]. شیخ مفید؛ الاختصاص، قم، کنگره شیخ مفید، 1413، ص 248 و شیخ صدوق؛ معانی الاخبار، قم، جامعه مدرسین، 1361ش، ص 399 و حلی، ابن فهد؛ عدة الداعی، دارالکتاب الاسلامی، 1407، ص 302 و سیوطی، جلال الدین؛ الجامع الصغیر، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1981، ج 2، ص 573 و المتقی الهندی، علاء الدین علی؛ کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، تصحیح صفوة السقا، بیروت، الرساله، 1989، ج 1، ص 425.

[8]. الطبرانی؛ المعجم الاوسط، دارالحرمین، 1415، ج 7، ص 250 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 2، ص 498 و کنزالعمال، پیشین، ج 1، ص 422.

[9]. نهج الفصاحه، تحقیق و ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، دنیای دانش، چاپ چهارم، 1382ش، ص 333.

[10]. کنزالعمال، پیشین، ج 1، ص 426.

[11]. همان.

[12]. شعیری، تاج الدین؛ جامع الاخبار، قم، شریف رضی، 1363ش، ص 128 و عبدالله بن عدی؛ الکامل، تحقیق یحیی مختار غزاوی، بیروت، دارالفکر، چاپ سوم، 1988، ج 3، ص 186 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 2، ص 157 و کنزالعمال، پیشین، ج 1، ص 417 - 418.

[13]. کلینی؛ الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش، ج 2، ص 499 و برقی، احمد بن محمد بن خالد؛ المحاسن، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1371ق، ج 1، ص 39 و عاملی، شیخ حر؛ وسائل الشیعه، قم، آل‌البیت(ع)، ج 7، ص 156 و الامام مالک؛ کتاب الموطأ، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1985، ج 1، ص 211 و احمد بن حنبل؛ مسند احمد، بیروت، دار صادر، بی‌تا، ج 5، ص 195.

[14]. کنزالعمال، پیشین، ج 16، ص 128.

[15]. طبرسی، حسن بن فضل؛ مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، 1412، ص 456 و مجلسی، محمد باقر؛ بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، تهران، اسلامیه، بی‌تا، ج 74، ص 109.

[16]. الهیثمی؛ مجمع الزوائد، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1988، ج 10، ص 80 و المعجم الاوسط، پیشین، ج 8، ص 175 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 2، ص 515.

[17]. کنزالعمال، پیشین، ج 1، ص 446.

[18]. دیلمی، حسن ابن ابی‌الحسن؛ اعلام‌الدین، آل‌البیت(ع)، قم، 1408، ص 293 و بحارالانوار، پیشین، ج 71، ص 189 و مسند احمد، پیشین، ج 3، ص 75 و کنزالعمال، پیشین، ج 9، ص 148.

[19]. الکافی، پیشین، ج 2، ص 497 و عدة الداعی، پیشین، ص 246 و مکارم الاخلاق، پیشین، ص 276.

[20]. نووی دمشقی، یحیی بن شرف؛ ریاض الصالحین من کلام سید المرسلین، دار الوفاء، چاپ هفتم، 1428، ص 342 و البخاری؛ صحیح، بیروت، دار الفکر، افست دار الطباعة العامره استانبول، بی‌تا، ج 7، ص 168 و ابن‌حجر؛ فتح الباری، بیروت، دارالمعرفه، چاپ سوم، بی‌تا، ج 11، ص 177.

[21]. العجلونی؛ کشف الخلفاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ سوم، 1408، ج 1، ص 420 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 1، ص 662 و کنزالعمال، پیشین، ج 1، ص 430.

[22]. ورام بن ابی‌فراس؛ مجموعه ورام، قم، مکتبة الفقیه، بی‌تا، ج 2، ص 120.

[23]. کشف الخلفاء، پیشین، ج 1، ص 419 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 1، ص 665 و کنزالعمال، پیشین، ج 1، ص 414.

[24]. بحارالانوار، پیشین، ج 60، ص 194 و مجمع الزوائد، پیشین، ج 7، ص 149 و الموصلی، ابو یعلی؛ مسند، تحقیق حسین سلیم اسد، بی‌جا، دار المأمون للتراث، 1992، ج 7، ص 279.

[25]. الکافی، پیشین، ج 2، ص 500 و المعجم الاوسط، پیشین، ج 7، ص 86 و وسائل الشیعه، پیشین، ج 7، ص 154 و کنزالعمال، پیشین، ج 1، ص 425.

[26]. الکافی، پیشین، ج 2، ص 500 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 2، ص 579 و وسائل الشیعه، پیشین، ج 7، ص 154 و کنزالعمال، پیشین، ج 1، ص 425.

[27]. پیامبر خدا(ص): خداوند سبحان فرمود: "چون بدانم که یادِ من بر جان بنده‌ام چیره گشته است، خواهش او را متوجّه سؤال و مناجات با خود مى‌کنم. پس چون بنده‌ام چنین شود، هرگاه بخواهد دچار سهو و غفلت شود، مانع غفلتش مى‌شوم. اینان، دوستان حقیقى من و قهرمانان واقعى هستند." عدة الداعی، پیشین، ص 249 - 250 و حلی، ابن فهد؛ التحصین، قم، امام مهدی(عج)، 1406، ص 26 و بحارالانوار، پیشین، ج 90، ص 163.

[28]. ابن‌سلامه؛ مسند الشهاب، تحقیق حمدی عبدالمجید السلفی، بیروت، الرساله، چاپ اول، 1985، ج 2، ص 189 و طبرسی، علی بن حسن؛ مشکاة الانوار، نجف، کتابخانه حیدریه، 1385ق، ص 57 و محدث نوری؛ مستدرک الوسائل، قم، آل البیت(ع)، 1408، ج 5، ص 292.

[29]. بیهقی، ابوبکر؛ دلائل النبوه و معرفة احوال صاحب الشریعه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ج 1، ص 290 و ابن‌ عساکر؛ تاریخ مدینه دمشق، بیروت، دار الفکر، 1415، ج 3، ص 350 و شیخ صدوق؛ عیون اخبار الرضا(ع)، قم، جهان، 1378ش، ج 1، ص 318.

[30]. الکافی، پیشین، ج 2، ص 503 و شیخ طوسی؛ الامالی، قم، دارالثقافه، 1414، ص 597 و وسائل الشیعه، پیشین، ج 7، ص 171.

[31]. از ابوسعید خدری روایت شده که وقتی آیه 41 سوره احزاب... نازل شد رسول خدا(ص) آن قدر به ذکر خدا مشغول شد که کفار به طعنه و استهزاء می‌گفتند او جن ‌زده و دیوانه شده است.

[32]. رازی، ابوالفتوح؛ روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی، 1408، ج 15، ص 432.

[33]. کنز العمال، پیشین، ج 15، ص 393.

[34]. عدة الداعی، پیشین، ص 287 و وسائل الشیعه، پیشین، ج 6، ص 200.

[35]. مسند الشهاب، پیشین، ج 1، ص 51 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 2، ص 265 و کنز العمال، پیشین، ج 1، ص 517.

[36]. صحیح مسلم، پیشین، ج 2، ص 197 و السنن الکبری (بیهقی)، پیشین، ج 2، ص 396 و مسند الشامیین، پیشین، ج 4، ص 106.

[37]. امالی طوسی، پیشین، ص 404.

[38]. مانند عبدالله بن عمر و ابن مسعود و ... .

[39]. مسند احمد، پیشین، ج 1، ص 374 و صحیح بخاری، پیشین، ج 5، ص 180 و صحیح مسلم، پیشین، ج 2، ص 196 و المستدرک، پیشین، ج 3، ص 319.

[40]. سنن ابن ماجه، پیشین، ج 1، ص 425 و المصنّف (کوفی)، پیشین، ج 7، ص 154 و کنز العمال، پیشین، ج 1، ص 608.

[41]. المعجم الکبیر، پیشین، ج 12، ص 92 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 1، ص 44.

[42]. علامه‌حلی؛ نهج الحق و کشف الصدق، قم، دار الهجره، 1407، ص 424 و وسائل الشیعه، پیشین، ج 6، ص 135.

[43]. مسند احمد، پیشین، ج 6، ص 303 و سنن ابی داود، پیشین، ج 2، ص 248 و المستدرک، پیشین، ج 2، ص 232 و وسائل الشیعه، پیشین، ج 6، ص 208.

[44]. الطبقات الکبری، پیشین، ج 1، ص 284 و مسند احمد، پیشین، ج 3، ص 132 و سنن ابن ماجه، پیشین، ج 1، ص 430.

[45]. مستدرک الوسائل، پیشین، ج 4، ص 290 و بحارالانوار، پیشین، ج 89، ص 313.

[46]. معجم مقاییس اللغه، پیشین، ج 4، ص 108 و الصحاح، پیشین، ج 4، ص 1406.

[47]. لسان العرب، پیشین، ج 9، ص 255 و معجم مقاییس اللغه، پیشین، ج 4، ص 108 و کتاب العین، پیشین، ج 1، ص 205.

[48]. لسان العرب، پیشین، ج 9، ص 255.

[49]. طباطبایی، محمد کاظم؛ العروة الوثقی، تحقیق احمد محسنی سبزواری، قم، جامعه مدرسین، 1419، ج 3، ص 667 و اصفهانی، ابوالحسن؛ وسیلة النجاة، با حواشی امام خمینی، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ص 258.

[50]. العروة الوثقی، پیشین، ج 3، ص 669 و ابن فهد حلی؛ الرسائل العشر، تحقیق مهدی رجائی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1409، ص 192و وسیلة النجاة، پیشین، ص 258.

[51]. الرسائل العشر، پیشین، ص 192 و العروة الوثقی، پیشین، ج 3، ص 671 و وسیلة النجاة، پیشین، ص 258.

[52]. الرسائل العشر، پیشین، ص 192 و العروة الوثقی، پیشین، ج 3، ص 674 و وسیلة النجاة، پیشین، ص 259.

[53]. عوالی اللالی، پیشین، ج 3، ص 146 و من لا یحضره الفقیه، پیشین، ج 2، ص 188 و دعائم الاسلام، پیشین، ج 1، ص 286.

[54]. الکافی، پیشین، ج 4، ص 175 و من لا یحضره الفقیه، پیشین، ج 2، ص 184 و عوالی اللالی، پیشین، ج 3، ص 146.

[55]. الکافی، پیشین، ج 4، ص 175 و وسائل الشیعه، پیشین، ج 10، ص 534.

[56]. الکافی، پیشین، ج 4، ص 175 و من لا یحضره الفقیه، پیشین، ج 2، ص 184 و عوالی اللالی، پیشین، ج 3، ص 146.

[57]. مسند احمد، پیشین، ج 2، ص 336 و الدارمی، عبدالله بن بهرام؛ سنن، دمشق، مطبعة الاعتدال، 1349، ج 2، ص 27 و صحیح بخاری، پیشین، ج 2، ص 260 و سنن ابن ماجه، پیشین، ج 1، ص 562.

[58]. معجم مقاییس اللغه، پیشین، ج 1، ص 487 و الصحاح، پیشین، ج 2، ص 460 و ابن اثیر؛ النهایه فی غریب الحدیث، تحقیق طاهر احمد الزاوی و محمود محمد الطناحی، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، 1364ش، ج 1، ص 319.

[59]. دلائل النبوه، پیشین، ج 2، ص 581 و تفسیرالقمی، پیشین، ج 1، ص 71 - 72.

[60]. مسند احمد، پیشین، ج 5، ص 146 و صحیح ابن حبان، پیشین، ج 10، ص 454 و الخصال، پیشین، ج 1، ص 185.

[61]. المعجم الکبیر، پیشین، ج 1، ص 338 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 1، ص 338 و کنزالعمال، پیشین، ج 13، ص 306.

[62]. المعجم الکبیر، پیشین، ج 8، ص 224 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 1، ص 663 و مسند احمد، پیشین، ج 5، ص 235.

[63]. مستدرک الوسائل، پیشین، ج 11، ص 17.

[64]. الجامع الصغیر، پیشین، ج 2، ص 610 و کنز العمال، پیشین، ج 4، ص 280.

[65]. الکامل، پیشین، ج 2، ص 16 و الجامع الصغیر، پیشین، ج 1، ص 238 و کنز العمال، پیشین، ج 4، ص 285.

[66]. الکافی، پیشین، ج 5، ص 8 و وسائل الشیعه، پیشین، ج 15، ص 15.

[67]. عوالی اللالی، پیشین، ج 1، ص 282 و مستدرک الوسائل، پیشین، ج 11، ص 21.

[68]. الکافی، پیشین، ج 5، ص 3 و التهذیب، پیشین، ج 6، ص 121 و امالی صدوق، پیشین، ص 577 و روضة الواعظین، پیشین، ج 2، ص 362.

[69]. مسند احمد، پیشین، ج 4، ص 150 و سنن دارمی، پیشین، ج 2، ص 212 و المستدرک، پیشین، ج 2، ص 79.

[70]. کنز العمال، پیشین، ج 4، ص 338 و تاریخ بغداد، پیشین، ج 8، ص 382 و الموضوعات، پیشین، ج 2، ص 226.

[71]. الکافی، پیشین، ج 5، ص 2 و تهذیب الاحکام، پیشین، ج 6، ص 123 و ثواب الاعمال، پیشین، ص 189 - 190 و روضة الواعظین، پیشین، ج 2، ص 362.

[72]. صحیح مسلم، پیشین، ج 6، ص 49 و المستدرک، پیشین، ج 2، ص 79.

[73]. الکافی، پیشین، ج 5، ص 2 و تهذیب الاحکام، پیشین، ج 6، ص 123 و امالی صدوق، پیشین، ص 577 و روضة الواعظین، پیشین، ج 2، ص 362.

[74]. ابوزهره؛ خاتم النبیین(ص)، قاهره، دار الفکر العربی، 1425، ج 1، ص 232.

[75]. السیرة النبویه، پیشین، ج 2، ص 609 و سهیلی، عبدالرحمن؛ الروض الانف فی شرح السیرة النبویه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1412، ج 7، ص 467 - 468 و ابن‌کثیر؛ البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، بی‌تا، ج 5، ص 217.

[76]. المغازی، پیشین، ج 1، ص 240 و تاریخ مدینه دمشق، پیشین، ج 55، ص 267.

[77]. الطبقات الکبری، پیشین، ج 2، ص 32 و المغازی، پیشین، ج 1، ص 242 و طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387، ج 2، ص 516.

[78]. تاریخ مدینه دمشق، پیشین، ج ‌4، ص 18 - 19 و المغازی، پیشین، ج 3، ص 898 - 899 و مسند احمد، پیشین، ج 1، ص 207 و صحیح مسلم، پیشین، ج 5، ص 166 - 167 و الطبقات الکبری، پیشین، ج 2، ص 117 - 118 و ج 4، ص 13.