بازشناسى تحریف

دکتر نقى‌زاده مطالعه و بررسى صفحات پر حجم تاریخ و یاد کرد حوادث تلخ و شیرین آن از عوامل رهیافت به تجربیات پیشینیان است که آئینه‌ها را پیش‌روى مى نهد و نیک و بد را در برابر دیدگان نسل‌ها مجسم مى‌سازد. اما در این میان ارزش یاد کرد همه حوادث و ماجراها یکسان نیست و نمى‌توان میزان اثرگذارى رخدادها بر اندیشه‌ها و افکار آدمیان را در یک سطح و یک اندازه برآورد نمود. حماسه عاشورا نه فقط برگه‌اى زرین از صفحات دفتر تاریخ که یک مکتب و یک فرهنگ است. کتابى است گرانسنگ که چونان کلام جاودانه الهى محکماتى دارد و متشابهاتی، ظهرى دارد و بطنی، تفسیرى و تاویلی، هم هدایت مى‌کند و هم گمراه، تا رویکردها و نگرش‌ها چگونه باشد و شگفتا که این مجموعه نیز همانند آیات بینات الهى از گزند کج‌اندیشى‌ها و مواضع نابخردانه جاهلان و تند بادهاى شبهه افکنان مصون نمانده است آنان به مصداق «یحرفون الکلم عن مواضعه» (1) کوشیده‌اند تا مگر واقعیت صحنه‌هاى حماسه‌آفرین و سیماى نورانى پیشواى آزاد مردان را واژگونه جلوه دهند و دریغ و درد که در این راه به موفقیت‌هایى نیز دست یافته‌اند. این نوشته ماجراى تحریف در نهضت عاشوراى حسینى را مورد بررسى قرار داده است. تحریف چیست؟ واژه تحریف به معناى تغییر و دگرگون کردن و از ریشه «حرف» به معناى طرف، جانب و ناحیه گرفته شده است. از مشتقات این کلمه «تحرف» به معنى کناره‌گیری، عدول و میل به یک جانب است که در قرآن هم آمده است. «حرف»، «انحرف» و «احرورف» نیز به همین معنا به کار رفته‌اند. گفته مى‌شود، تحریف عبارت است از تغییر حرف، کلمه یا جمله‌اى از یک معنا به معناى دیگرى که با معناى اصلى مشابهتى داشته باشد. همان گونه که یهود معانى تورات را به مفاهیم مشابهى دگرگون مى‌ساختند و خداوند درباره آنها با تعبیر «یحرفون الکلم عن مواضعه» یاد نمود. (2) راغب اصفهانى مى‌گوید: «تحریف الشى امالته کتحریف القلم. و تحریف الکلام ان تجعله على حرف من الاحتمال یمکن على الوجهین، قال الله عزوجل: یحرفون الکلم.» (3) تحریف یک چیز، کج کردن آن است مثل کج کردن قلم و مایل ساختن آن، بدین معنا که آن را در گوشه‌اى از احتمال قرار دهى که بتوان بر دو وجه حملش نمود، و به عبارت دیگر کلام صریح را در ورطه احتمال افکندن است. گویا راغب اصفهانى این معنا را از کاربرد کلمه تحریف در آیه شریفه «ثم یحرفونه من بعد ما عقلونه و هم یعلمون» (4) برداشت کرده است. انواع تحریف: در تحریف لفظی، حروف یا حرکات کلمه‌اى کم یا زیاد مى‌گردد یا جاى خود را به کلمه یا جمله دیگرى مى‌دهد. تحریف را به دو نوع لفظى و معنوى تقسیم مى‌کنند. در تحریف لفظى متن کاسته یا بر آن افزوده مى‌شود به گونه‌اى که معنا را تغییر دهد، (5) ولى در تحریف معنوى مفاد و محتواى کلمه یا جمله‌اى به معناى مشابهى تبدیل مى‌نماید مانند اینکه صبر به معناى تحمل و قرار همراه با زبونى و ذلت یا زهد به معناى ترک دنیا تفسیر شود و یا چونان خوارج نهروان از آیه شریفه «ان الحکم الا الله» نفى هر گونه حکومت و امارت بشر بر بشر و سلب مشروعیت امامت را برداشت مى‌نمایند. این قسم از تحریف مصداق مغالطه مى‌باشد. به تصور نگارنده باید نوع سومى هم به دو قسم پیشین افزود که عبارت از تحریف موضعى است، زیرا ممکن است هم متن لفظ و هم معنا بر جاى خود استوار بمانند ولى از جایگاه اصلى خود تغییر یافته و در محل دیگرى قرار بگیرد و به پدیده‌اى خطرساز تبدیل گردد. به گفته مولوی: موضع رخ، شه نهى ویرانى است موضع شه، پیل هم نادانى است به‌عنوان مثال در فرهنگ دینی، جهاد اکبر با همه عظمت و اهمیتى که از آن برخوردار است، اگر در موضع جایگاه جهاد اصغر «مبارزه با دشمن» قرار گیرد، خسارت بار خواهد بود و روح حماسه درموضع دشمن ستیزى و مواجهه فعال با دشمنان را از مومنان سلب و ملتى را زبون و درون‌گرا خواهد ساخت. تغییر موضع مفاهیمى چون صلح، جنگ، عفو، انتقام و رحمت نیز چنین است. کتاب‌هاى آسمانى انبیاى گذشته به هر سه نوع تحریف گرفتار آمده‌اند اما به اعتقاد مسلمانان ساحت مقدس قرآن کریم همواره از نوع اول تحریف مصون بوده و تغییرى که حجیت و اعتبار آن را مخدوش کند در آن رخ نداده است، اما سوگمندانه حوزه روایات و نیز صفحات تاریخ اسلام شاهد بروز آفت‌هایى از هر سه نوع بوده است، برخى از احادیث، دچار تحریف و یا تصحیف گشته و حدیث ‌شناسان مواردى را تحت عنوان حدیث محرف یا مصحف بازشناسى نموده‌اند. (6) پى‌نوشتها: -1 النساء، 46. -2 ر.ک: ابن منظور، لسان العرب، ج 9، ص 44،45 . -3 راغب اصفهانی، المفردات، ماده حرف. -4 البقره، 157. -5 ر.ک: به خویی، البیان فى تفسیر القرآن، ص 200 -197، مولف محترم از شش نوع سخن گفته است. -6 ر.ک: غفاری، در اسارت فى‌علم الدرایه، ص -42 ؛43 شانه‌چی، علم‌الحدیث، ص 182.

روزنامه رسالت