روزه سبب جلب رحمت

استاد حسین انصاریان

گرچه تمام عبادات و هر عملى كه با نيت خالص و به قصد قربت به درگاه الهى انجام پذيرد مايه جلب رحمت الهى است و انسان را در دامان پر مهر و عطوفت و رحمت و نعمت ربوبى قرار مى‌دهد و حيات بشر را به نور معرفت روشن مى‌سازد، اما بعضى از عبادات در كلام گهربار ائمه اطهار (ع) به صورتى ويژه مايه جلب رحمت الهى شمرده شده‌اند.ذكر تمام عبادات در اين مختصر نمى‌گنجد و درك حقيقت آنها و دست يافتن به تمام زواياى عبادات امكان‌پذير نيست، اما به مقتضاى اين نوشتار به عبادت پر ارزش روزه كه مورد عنايت خاص اهل بيت عليهم السلام به عنوان عبادتى براى رسيدن به رحمت الهى و نشستن بر سر سفره پر نعمت حضرت حق است اشاره مى‌شود.امتياز روزه در اين بحث از ميان تمام عبادات به اعتبار دو حقيقت است: 1- روزه عبادتى است كه نه تنها براى امت حضرت رسول اكرم(ص) بلكه براى امم سابقه نيز سبب جلب رحمت بوده و عبادتى خاص براى پرستش حضرت حق شمرده شده است. اى اهل ايمان! روزه بر شما مقرّر و لازم شده، همانگونه كه بر پيشينيان شما مقرّر و لازم شد، تا پرهيزكار شويد(1). شواهد تاريخى فراوانى بر اين مطلب وجود دارد كه در منابع مذاهب ديگر- حتى بعد از تحريف- آمده است.از تورات و انجيل فعلى چنين برمى‌آيد كه روزه در ميان يهود و نصارى بوده و اقوام و ملل ديگر هنگامى كه با غم و اندوه مواجه مى‌شدند روزه مى‌گرفتند و قوم يهود به هنگام توبه و طلب خشنودى خداوند روزه مى‌گرفتند (2).از بخشى از تورات چنين برمى‌آيد كه موسى (ع) چهل روز روزه داشته است‌ (3).حضرت مسيح‌ (4) و حواريون مسيح(5) نيز چنانكه در انجیل آمده است روزه مى‌گرفتند. 2- از ماه رمضان در كلام گهربار ائمه اطهار‌(ع) به عنوان ماه رحمت، ماهى كه درهاى رحمت در آن باز مى‌شود و ... ياد شده است.حضرت امام سجاد (ع) در هر روز از ماه مبارك رمضان اين دعا را مى‌خواندند: خدايا! اين ماه، ماه رمضان است و اين ماه، ماه روزه است و اين ماه، ماه بازگشت است و اين ماه، ماه توبه است و اين ماه، ماه مغفرت و رحمت است(6). حضرت امام باقر (ع) مى‌فرمايند:رسول خدا(ص) هنگامى كه به هلال ماه رمضان نظر مى‌انداختند صورت خود را به طرف قبله مى‌كردند و دعایى مى‌خواندند ... و بعد رو به سوى مردم مى‌كردند و مى‌فرمودند: اى گروه مسلمانها! هنگامى كه هلال ماه رمضان طلوع كند پيروان شيطان به غل و زنجير كشيده مى‌شوند، و درهاى آسمان و بهشت‌ و رحمت باز مى‌شود(7). حضرت امام رضا(ع) مى‌فرمايند: ماه رمضان، ماه بركت و ماه رحمت است(8).خطبه معروف حضرت رسول اكرم (ص) در آخرين جمعه ماه شعبان نيز به اين مطلب اشاره دارد كه حضرت فرمودند: اى مردم! ماه خدا با بركت و رحمت و آمرزش به سوى شما روى كرده است(9). در اين بخش بعد از ذكر مقدمه‌اى به گوشه‌اى از حقيقت اين عبادت پر بركت اشاره مى‌شود.

انواع نعمات الهى در دنيا

ما در طول حيات و زندگى بر پايه رحمت حق از دو نعمت برخورداريم:

1- نعمت‌ها و امدادهاى ويژه‌

يكى تفضلات خدا و امدادهاى غيبى اوست كه ابتدائاً به ما مى‌رسد و در ما زمينه به وجود آمدن رشد و كمال و طهارت و پاكى را فراهم مى‌آورد، به صورتى كه ما با شوق و رغبت به سوى مؤدب شدن به آداب الهى و حقايق تربيتى و طهارت و پاكى به حركت مى‌آييم.قرآن مجيد به اين نوع نعمت در آيات كريمه‌اش اشاره مى‌كند: و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، هرگز احدى از شما از عقايد باطل و اعمال و اخلاق ناپسند پاك نمى‌شد، ولى خدا هر كه را بخواهد پاك مى‌كند؛ و خدا شنوا و داناست(10). و نيز مى‌فرمايد: و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، يقيناً همه شما جز اندكى از شيطان پيروى مى‌كرديد(11).

2- نعمت‌هاى پاداشى‌

نوع ديگر از نعمت‌هاى الهى نعمت‌هايى است كه مى‌توان با تكيه بر آيات و روايات از آنها به عنوان نعمت‌هاى پاداشى ياد كرد.هنگامى كه انسان گامى در راه خدا برمى‌دارد و به عبادتى برمى‌خيزد و گرهى از كار كسى مى‌گشايد و غمى از دلى برمى‌دارد و به مستمندى رسيدگى مى‌کند و خدمتى به بندگان حق مى‌كند، مستحق پاداش الهى مى‌شود. يكى از پاداش‌هاى حضرت حق در اين دنيا فراهم کردن زمينه فلاح و رستگارى است كه برخى از آيات شريفه قرآن مجيد به صراحت‌ در رابطه با اين موضوع حقايقى را گوشزد مى‌نمايد. و هر كس به خدا ايمان بياورد، خدا قلبش را به حقايق راهنمايى مى‌كند؛ و خدا به همه چيز داناست(12). و كسانى كه هدايت يافته‌اند خدا بر هدايتشان افزوده و پرهيزكارى و تقوايشان را به آنان عطا كرده است(13). در زمينه تحقق نعمت‌هاى پاداشى براى نمونه لازم است به طور مفصل يكى از عبادات كه انسان را جداً شايسته پاداش دنيايى و آخرتى مى‌نمايد مورد بحث قرار گيرد و آن روزه است.

روزه يكى از نعمت‌هاى پاداشى‌

بى‌ترديد راه تحصيل رحمت‌هاى ويژه حق، كسب لياقت و ظرفيت و استحقاق و شايستگى است. هر چه لياقت انسان بيشتر شود بهتر مى‌تواند كسب رحمت و فيض نمايد. ظرف‌هاى گوناگون را در نظر بگيريد كه از اقيانوسى مواج آب برمى‌دارند، هر كدام وسعت و ظرفيتشان بيشتر باشد قدرت آب‌گيرى بيشترى دارند، انسان هم هر اندازه شايستگى و لياقتش را با عبادت و بندگى خالصانه و عاشقانه و خدمت به بندگان حق بيشتر كند بيشتر از رحمت خدا و فيض حضرت او بهره‌مند مى‌شود.از جمله كليدهاى كسب لياقت معنوى و ايجاد شايستگى بيشتر و ظرفيت گسترده‌تر، عبادت والا و با ارزشى چون روزه است كه آثار و بركات گوناگون روحى و جسمى و دنيوى و اخروی دارد. كمترين سود اين عبادت، صحت بدن و ايجاد توازن و تعادل جسمى و درمان برخى از بيمارى‌هاى بدنى است، چنانكه رسول بزرگوار اسلام (ص) اعلام فرموده‌اند: «صُومُوا تَصِحُّوا»(14). روزه بگيريد تا تندرست و سالم شويد. بسيارى از بيمارى‌ها يا زمينه‌هاى آنها با روزه و امساك از بين مى‌رود و برخى از پزشكان در اين راه تجربه‌هاى سودمندى دارند و ده‌ها بيمارى بى‌درمان را از طريق امساك از خوردن و آشاميدن درمان كرده‌اند.

روزه يا دعوت الهى‌

خداى مهربان از باب فضل و رحمت و احسان و لطف براى نجات انسان از بن‌بست‌هاى روحى و تنگناهاى معنوى و رساندنش به اوج تربيت و كمال از انسان به صورت‌هاى گوناگون دعوت مى‌كند. از جمله اين دعوت‌ها، دعوت براى آمرزيده شدن اوست و مخاطب اين دعوت، همه بندگان‌اند، نه تعدادى خاص و گروه ويژه. تعبير قرآن مجيد:يَدْعُوكُمْ‌ است، يعنى: همه شما را فرا مى‌خواند(15). در سوره مباركه ابراهيم پس از آنكه گوشزد مى‌كند:كتاب آسمانى براى نجات شما از تاريكى‌ها و آوردنتان به عالم نور و معنويت است، به سرگذشت و دعوت چند تن از پيامبران مانند موسى و نوح و قوم عاد و ثمود اشاره دارد و مى‌فرمايد:پيامبرانشان گفتند: آيا در خدا كه آفريننده آسمان‌ها و زمين است، شكى هست؟ او شما را دعوت به ايمان مى‌كند تا همه گناهانتان را بيامرزد و شما را تا زمان معينِ عمرتان مهلت دهد(16).

محصول روزه‌

در حديث معراج آمده است كه پيامبر (ص) از خداوند پرسيد: پروردگارا! اولين عبادت چيست؟خداوند فرمود: اول عبادت سكوت و روزه است.سپس پيامبر (ص) پرسيد: پروردگارا! ميراث و نتيجه روزه چيست؟پروردگار مهربان پاسخ داد: روزه حكمت به جاى مى‌گذارد و حكمت، معرفت و معرفت، يقين و چون عبد به يقين رسد ديگر برايش اهميتى ندارد كه چگونه شب و روز خود را بگذراند، به سختى يا به آسانى(17).