جمعیت شناسی Demography

جمعیت‌شناسی دانش جدیدی است که حدود یک قرن از پیدایش آن می‌گذرد. البته توجّه به جمعیت و نظریه‌پردازی‌ در مورد آن سابقه‌ای، طولانی دارد ولی آن‌چه به عنوان جمعیت‌شناسی معاصر مشاهده می‌کنیم از دورۀ رنسانس شکل گرفت که مطالعه‌ای منظم و کلاسیک و علمی بود. مالتوس، جان گرانت، ویلیام پتی، ادموند هالی هر کدام دربارۀ جمعیت و مسائل آن نظراتی داشته‌ در سیر تکوینی این علم نقش‌های عمده‌ای، ایفاء کرده‌اند. این کلمه نخستین بار در سال 1885 توسط گیارد استفاده و مطرح شد.

جمعیت‌شناسی در لغت از ریشۀ یونانی به معنای مردم و نگاه‌داشتن Demography و در اصطلاح مطالعۀ آماری جمعیت‌های در حال تغییر انسانی است. جمعیت‌شناسی علمی است که پدیده‌های جمعیتی را با مشاهدۀ منظم و سیستماتیک و تجربی مطالعه می‌کند.

موضوع جمعیت‌شناسی تبیین برخی پدیده‌های جمعیتی (همانند باروری، ولادت، مرگ و میر، مهاجرت) با پدیده‌های جمعیتی دیگر است. به طور مثال: تبیین ارتباط افزایش جمعیت در کشورهای جهان سوّم با زاد و ولد و باروری زیاد و کاهش مرگ و میر، یک تبیین جمعیت شناختی است.

دربارۀ علم بودن جمعیت‌شناسی اختلاف نظر است. برخی آن را تکنیکِ یافتن می‌دانند که به علوم دیگر به عنوان ابزار کمک می‌کند و برخی آن را به جهت مطالعه در زمینۀ باروری و ولادت و مرگ و میر و ازدواج به زیست‌شناسی مرتبط می‌دانند و گروهی آن را به ریاضیات و آمار مربوط دانسته‌اند. پاره‌ای نیز آن را از علوم اجتماعی به شمار می‌آورند.

دو اصل اساسی جمعیت‌شناسی:

الف) به مطالعه جمعیت در یک برهه خاص از زمان نظیر ترکیب جمعیت بر حسب سن، جنس، شغل، وضع زناشویی، محل اقامت و یا محل تولد می‌پردازد.

ب) مطالعه حرکات جمعیت یا دگرگونی‌های حاصل از جمعیت نظیر میزان تولد، مرگ کودکان، باروری، رشد جمعیت، حرکات مربوط به مهاجرت و تغییراتی که در هویت مدنی افراد پدید می‌آید. علاوه بر آن جمعیت‌شناسی بر آن است تا علل تشکیل ساخت‌ها و پیدایش حرکات را بشناسد و آنان را تببین نماید.

چهار زمینۀ فعالیت و مطالعه جمعیت شناسی:

1-حجم جمعیت: شماره و تعداد جمعیت و آمارهایی که در سرشماری با روش مشاهده عینی وقایع و از طریق پرسش‌نامه و مصاحبه با خانوار‌ها به دست می‌آید و به وسیلۀ آن اطلاعات جمع آوری شده، جمعیت را در آینده پیش‌بینی و برآورد می‌کنند.

2-توزیع جمعیت: چگونگی تراکم جمعیت در مکان جغرافیایی که عبارتند از مهاجرت‌های در داخل یک سرزمین (درون کوچی) و مهاجرت‌های به خارج از یک سرزمین (برون کوچی) و در تقسیمات سیاسی أعم از استان و شهرستان و روستا و بخش. که چه نسبتی از جمعیت و به چه صورت سکونت دارند.

3-ترکیب جمعیت و بررسی ساختار آن، چگونگی ساختار جمعیتی بر حسب سنّ و جنس و سواد و تأهل و تجرّد و بیکار و شاغل و همین‌طور جنبه‌هایی مثل بهداشت و توانایی ذهنی، نیز لحاهمی‌شود.

4-تغییرات جمعیت: انواع مهاجرت‌ها و زاد و ولدها و مرگ و میر و ازدواج و یافتن شغل و عوامل مؤثر در آن‌ها مطرح می‌شود. مثلاً ازدواج بین دو شهر از جمعیت شهری کاسته و به شهر مقصد می‌افزاید.

در عصر حاضر سیاست‌های کلان اجتماعی و اقتصادی بدون دانش جمعیت‌شناسی غیرممکن می‌باشد و محور اصلی توسعه در نظر داشتن ساختار و انقسامات جمعیتی هر کشوری می‌باشد.

• 1)نیک‌خُلق، علی‌اکبر؛ مبانی جمعیت‌شناسی، مشهد، محقّق، 1374.
• 2)بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمۀ باقر ساروخانی؛ تهران، کیهان، 1375.
• 3)شایان مهر، علیرضا؛ دائرةالمعارف تطبیقی علوم اجتماعی کتاب اوّل، تهران، کیهان، 1377.