كيست كه به خدا وام دهد؟

نگاهي به آثار و شرايط قرض الحسنه

نويسنده: منصور حسينی

يکي از مستحبات مالي که در چارچوب احسان انجام مي گيرد، قرض الحسنه يا وام نيکو است که بدون کارمزد و بهره و مانند آن به شخص نيازمند داده مي شود. در آموزه هاي اسلامي براي اين کار نيک وظايف و حقوق و نيز آثاري بيان شده که نويسنده به آنها پرداخته است.

***

ارزش و اهميت قرض الحسنه

انسان ها موجوداتي اجتماعي هستند که بدون همکاري با يکديگر نمي توانند زندگي کنند و نيازهاي گوناگون عاطفي و جسمي و روحي و مادي و معنوي خود را برآورده سازند. يکي از مهم ترين نيازهاي انسان، نياز هاي مادي است که تامين بخش مهم بقايي انسان را به عهده دارد؛ زيرا انسان بدون خورد و خوراک مي ميرد. البته دامنه نيازهاي مادي انسان فراتر از خورد و خوراک، شامل نيازهاي ديگري چون لباس، مسکن و اثاث زندگي نيز مي شود.

هر کسي نمي تواند به تنهايي همه نيازهاي خويش را برآورده سازد، از همين رو نيازمند همکاري ديگران نيز است. خداوند در آيه 2 سوره مائده از انسان ها مي خواهد تا اين همکاري را بر اساس دو اصل اساسي نيکي و تقوا قرار دهند و براي خدمت رساني و کمال يابي انسان هاي ديگر با يکديگر همکاري کنند نه آنکه در اموري چون تعدي و گناه به ياري يکديگر بشتابند؛ زيرا اين کارها موجب سقوط آدمي و خشم و غضب الهي و در نهايت افتادن در آتش دوزخ ابدي خواهد شد. يکي از بهترين کارها که مصداق تعاون بر نيکي و تقوا است، قرض الحسنه است که بدون بهره و کارمزد و خدمت و مانند آن است و وام گيرنده تنها بايد اصل مال را به صاحب مال بپردازد.

خداوند با جهت عقيدتي و عبادي بخشيدن به اين رفتار اقتصادي مؤمنان بر آن است تا ارزش و اهميت کار اقتصادي را تا يک عبادت مقبول در کنار نماز و روزه بالابرد. در حقيقت قرض الحسنه که به قصد تقرب به خدا و وجه الله داده مي شود، همان عبادتي است که خداوند از انسان مي خواهد. از اين رو در آيات 245 سوره بقره و 12 سوره مائده و 11 و 18 سوره حديد و 17 سوره تغابن و 20 سوره مزمل، قرض الحسنه به قصد وجه الله را قرض به خدا دانسته و آن را تا اين مقام بالابرده است. اين در حالي است که همه داشته هاي انساني از وجودش گرفته تا اموالش نعمت هايي است که خداوند به او داده است.

به سخن ديگر، مالک حقيقي جان و مال انسان خداوند تبارک و تعالي است؛ اما با اين همه، دادن قرض الحسنه از سوي بنده را به عنوان قرض به خودش تعبير مي کند تا اين گونه ارزش عمل انساني را بالابرد. از اينجا دانسته مي شود که دست قرض گيرنده همان دست خداوند است و وام دهنده بايد بداند وام را در دست خداوند مي گذارد هر چند که دست بنده اي ديگر در ميان است. همچنين قرض گيرنده بايد بداند به نيابت از خداوند وام مي گيرد و بايد ارزش کار وام دهنده را نيز بداند و در استفاده درست و شاکرانه از مال بکوشد و آن را تباه نسازد.

قرض الحسنه در جايي انجام مي گيرد که شخص وام گيرنده نيازمند وامي است تا مشکلات اساسي خودش را برطرف سازد؛ از اين رو قرض دادن بهتر از صدقه دادن است؛ زيرا ممکن است صدقه به دست نيازمند نرسد ولي قرض الحسنه به معناي دادن قرض به کسي است که نياز مبرم به قرض دارد و زندگي اش بدون اين قرض لنگ است. پيامبر گرامي اسلام(ص) در اين باره فرموده است: شبي که به معراج برده شدم، ديدم که روي درب بهشت اين چنين نوشته شده بود: صدقه ده برابر، پاداش دارد و قرض الحسنه هيجده برابر. به جبرئيل گفتم: چرا قرض الحسنه برتر از صدقه است؟ گفت: چون قرض گيرنده هميشه به خاطر نيازش وام مي گيرد، ولي سائل تقاضاي کمک مي کند اگر چه بي نياز باشد. (ميزان الحکمه، ج 8، ص 123)

از کتاب فقه الرضا(ع) نقل شده که امام هشتم فرمود: پاداش وام دادن هيجده برابر بيش از صدقه است زيرا قرض الحسنه باعث مي شود که شخص به گرفتن صدقه دچار نشود. (بحارالانوار، ج 103، ص 140)

پيامبر(ص) در جايي ديگر فرمود: الصدقه بعشرهًًْْ و القرض بثمانيه عشر، وصلهًًْْ الاخوان بعشرين، وصل الرحم باربع و عشرين؛ صدقه ده، قرض هيجده، ارتباط با برادران ديني بيست و صله رحم بيست و چهار حسنه دارد. (بحارالانوار، ج 103، ص 138)

از همين جهت است که پيامبراکرم(ص) فرمود: الف درهم اقرضها مرتين احب الي من ان اتصدق بها مرهًْ هزار درهم را اگر دوبار قرض بدهم، بيشتر دوست دارم از اينکه آن را يک مرتبه به عنوان صدقه بپردازم. (بحارالانوار، ج 103، ص 139)

امام صادق(ع) نيز مي فرمود: لان اقرض قرضا احب الي من ان اصل بمثله؛ مالي را که قرض بدهم، بيشتر دوست دارم تا آن را ببخشم. (بحارالانوار، ج 103، ص 139)

در بيان ارزش و اهميت قرض الحسنه در آيات و روايات بسيار سخن بيان شده است. البته با نگاهي به آثار و برکاتي که براي قرض الحسنه بيان مي شود، مي توان اهميت و ارزش قرض الحسنه را نيز دانست.

آثار و برکات قرض الحسنه

در آيات و روايات آثار و برکات زيادي براي قرض الحسنه به عنوان يک عمل عبادي و وام نيک به خدا دادن بيان شده است که در اينجا به برخي از آنها اشاره مي شود:

1. بهره مضاعف از سوي خدا: کسي که به خدا قرض نيک دهد، خداوند بهره مضاعف به او خواهد داد. اين مطلب در آيات پيش گفته آمده است. (بقره، آيه 245؛ حديد، آيات 11 و 18)
2. پوشيده شدن بدي ها: انسان داراي بدي هايي است که با قرض الحسنه پوشيده مي شود و بدي هاي وام دهنده با وام نيک از سوي خداوند پوشيده خواهد شد. (مائده، آيه 12)
3. آمرزش گناه: از ديگر آثار قرض الحسنه آمرزش و غفران گناه از سوي خداوند است که در آيه 17 سوره تغابن به آن اشاره شده است.
4. بهشت: يکي از آثار قرض الحسنه بهره مندي از بهشت و بوستان ها و نهرهاي گوناگون و ديگر نعمت هاي بهشتي است. (مائده آيه 12) کسي که قرض مي دهد بهشتي مي شود؛ در مقابل، اگر کسي درصورت توان از دادن قرض الحسنه سر باز زند به جاي بهشت، سر از دوزخ در مي آورد. پيامبر گرامي(ص) فرمود: کسي که برادر مسلمان و نيازمندش از او تقاضاي قرض الحسنه بکند و او با اينکه توانايي دارد، خواسته او را تامين ننمايد خداوند او را از بوي بهشت محروم خواهد ساخت. (بحار الانوار، ج 103، ص 138) همچنين آن حضرت فرمود: و من شکا اليه اخوهًْ المسلم فلم يقرضه، حرم الله عز و جل عليه الجنهًْ يوم يجزي المحسنين؛ کسي که برادر مسلمانش از وضع بد اقتصادي خود پيش او شکايت برد و به او قرض ندهد، خداوند در روزي که نيکوکاران را پاداش مي دهد، او را از بهشت محروم خواهد ساخت. (تحرير الوسيله، امام خميني، ج 1، ص 652)
5. مزد کريمانه: خداوند در آيات 11 و 18سوره حديد بيان کرده که پاداش قرض الحسنه دادن مزد بزرگوارانه خداوند به اوست. اين مزد ممکن است فراتر از بهشت باشد يعني شامل بهره مندي از نعمت هاي خاص در دنيا براي شخص نيز شود و وام دهنده بي آنکه زحمتي بکشد خداوند به کرامت خويش به او چيزهايي از ماديات و معنويات و مقامات ببخشد.
6. گشايش در روزي: از آيه 245 سوره بقره به دست مي آيد که بسط و قبض روزي به دست خداوند است. پس اگر وام دهنده وامي را به نيکويي دهد چيزي از او کم نخواهد شد؛ زيرا خداوند به کرامت خويش در روزي او گشايش ايجاد خواهد کرد. اگر کسي احساس تنگدستي مي کند مي تواند با قرض الحسنه به ميزان توان خود، از اجر کريمانه الهي بهره مند شود و خداوند بستر گشايش در روزي او را فراهم آورد.
7. شکر نعمت: از ديگر آثار قرض الحسنه مي توان به شکر نعمت بودن اين عمل اشاره کرد. به اين معنا که انسان با دادن وام نيک شکر نعمتي که در اختيار دارد به جا آوره و به طور طبيعي از دو نوع افزايش در جان و نعمت بهره مند شود (ابراهيم، آيه 7)؛ زيرا خداوند در آيه 17 سوره تغابن قرض الحسنه را مصداقي از شکر نعمت و نام شاکر الهي دانسته است.
8. حلم و بردباري: کسي که قرض الحسنه مي دهد مصداق نام حليم از نام هاي الهي است؛ زيرا دادن قرض به ديگري نيازمند صبوري بسيار است؛ چرا که ممکن است وام گيرنده به هر علتي در زمان مشخص نتواند قرض را پس دهد. همين امر موجب مي شود تا انسان داراي صفت حلم شود و بردباري در وي ايجاد و يا تقويت شود. (تغابن، آيه 17)
9. ره توشه آخرت: قرض الحسنه ره توشه آخرت است و انسان از رحمت رحيمي خداوند در آخرت نيز برخوردار خواهد شد؛ چنانکه اين اثر از آثار قرض الحسنه در آيه 20 سوره مزمل بيان شده است. همين مطلب را مي توان از اين حديث امام رضا(ع) به دست آورد که فرمود: وقتي بدهکار از دنيا برود، چنانچه وارث بدهي را بگيرد، مال اوست و اگر داده نشود در آخرت به مرده و صاحب اصلي مال تعلق مي گيرد. (بحارالانوار، ج 103، ص 156)
10. بهره مندي از حسنات و عبور از صراط: از پيامبر خدا(ص) نقل شده که فرمود: کسي که به برادر مسلمان خود قرض دهد، در برابر هر درهمي که قرض داده هم وزن کوه احد و کوه رضوان و کوه سينا، حسنات خواهد داشت و اگر براي وصول آن مدارا کند، از پل صراط همچون برق جهنده بدون حساب و عذاب خواهد گذشت. (ثواب الاعمال و عقاب ها، ص 414)
11. جايگزين زکات: قرض الحسنه آنچنان مهم و ارزشمند است که در ثواب آن آمده که مي تواند در شرايط جايگزين زکات شود که يک واجب عيني است. به اين معنا که يک عمل مستحب چنان ارزشمند مي شود که جايگزين يک عمل واجب مي شود. امام صادق(ع) فرموده است: القرض الواحد بثمانيهًْ عشر و ان مات احتسب بها من الزکاهًْ ثواب قرض دادن هيجده برابر خواهد بود و چنانچه قرض دهنده بميرد، قرض او زکاتش محسوب مي شود. (بحارالانوار، ج 103، ص 139)
12. ثواب صدقه: از ديگر آثار قرض الحسنه آن است که در حکم صدقه خواهد بود و ثواب و آثاري که براي آن در روايات و آيات بيان شده به قرض الحسنه نيز تعلق مي گيرد. عبدالله بن مسعود از پيامبر(ص) نقل کرده که فرمود: هر مسلماني مالي را يکبار قرض دهد، مثل اين است که همان مال را دو بار صدقه داده است. (الترغيب و الترهيب، ح 2،ص 41) امام صادق(ع) فرموده است: هيچ مسلماني نباشد که به مسلمان ديگري به خاطر خدا قرض دهد، جز آنکه خداوند هر روز ثواب صدقه دادن را به حساب وي ثبت کند تا زماني که آن مال به او بازگردد. (بحارالانوار، ج 103، ص 139)

    13.بهره مندي در سختي: کسي که امروز قرض دهد روز نياز از قرض ديگري نيز خودش سود خواهد برد؛ چرا که انسان با هر دست که بدهد از همان دست مي گيرد. از اميرالمومنين(ع) نقل شده که فرمود: غنيمت بدان کسي را که در زمان بي نيازي ات از تو وام بخواهد تا در روز تنگدستي تو، به تو پس دهد. (نهج البلاغه، نامه 31)

14. بهره مندي از صلوات فرشتگان: براساس آيه 7 سوره غافر فرشتگان براي مومنان استغفار مي کنند. از روايت به دست مي آيد که فرشتگان براي وام دهندگان نيز صلوات مي فرستند. رسول خدا(ص) فرمود: هر کس به مومني قرض بدهد و منتظر بماند تا قرض گيرنده گشايش (در کارش) يابد، آن مال ثواب زکات خواهد داشت و قرض دهنده مورد درود فرشتگان باشد تا آنکه قرض گيرنده قرضش را ادا نمايد. (بحارالانوار، ج 103، ص 139)
15. بهره هاي بهشتي: پيامبر اکرم(ص) در ضمن حديثي طولاني فرمود: هر کس غمزده اي را قرض دهد و در بازستاندن، نيکو رفتار کند مثل اين است که کار را دوباره آغاز کرده است و خداوند در برابر هر درهم هزار قنطار (ثروت فراوان) در بهشت به او عنايت فرمايد. (بحارالانوار، ج 76، ص 368)

شرايط وام گرفتن

براساس آموزه هاي وحياني اسلام، انسان تا مي تواند تکيه گاه خود را خدا قرار دهد و اهل قناعت و اقتصاد باشد و عادت نکند که قرض بگيرد و خودش را زير بار دين ببرد. اصولاً زير بار دين رفتن به هر شکلي خوب نيست. دين چه به شکل قرض الحسنه باشد يا در معاملات و داد و ستدها يا رهن و مانند آن باشد بايد ترک شود؛ پيامبر(ص) در بيان برخي از آثار زيانبار زير بار دين رفتن فرموده است: اياکم والدين؛ فانه شين الدين؛ از وام گرفتن پرهيز نمائيد، که باعث ننگ در دين است. (وسائل الشيعه، ج 13، ص 77)

امام علي(ع) نيز فرمود: اياکم والدين فانه هم بالليل و ذل بالنهار؛ از قرض کردن پرهيز نمائيد؛ چون قرض باعث غم و اندوه شب و خواري انسان در روز است. (وسائل الشيعه، ج 13، ص 77)

بنابراين تا انسان ناچار نباشد بهتر است که قرض نگيرد و تا زماني که نيازمند واقعي نشد نبايد قرض بگيرد. البته براي کارهاي مهم که سرمايه سنگين و بزرگي مي خواهد انسان ناچار است قرض بگيرد تا امورات مهم مانند خريد خانه و ازدواج و حج و مانند آن را انجام دهد. ابوموسي گويد: به امام صادق(ع) عرضه کردم: فدايت شوم، آيا مرد مي تواند قرض بگيرد و فريضه حج را با آن انجام دهد؟ فرمود: بله، عرض کردم: آيا مي تواند وام بگيرد و ازدواج کند؟ فرمود: بله، و شب و روز منتظر روزي خدا باشد. (وسائل الشيعه، ج 13، ص 82)

وظايف و تکاليف در قرض الحسنه

در قرض الحسنه احکام و وظايف و تکاليفي مطرح شده که رعايت آن بسيار ضروري است و مي تواند موجب استمرار اين عمل خير و نيک و گسترش آن شود. در اينجا به برخي از آنها اشاره مي شود.

1. نگارش بدهي: هر دين و بدهي که بر گردن انسان است بايد نوشته شود. از جمله بدهکاري هايي که لازم است نوشته شود، قرض الحسنه است. خداوند مي فرمايد: يا ايها الذين آمنوا اذا تداينتم بدين الي اجل مسمي فاکتبوه وليکتب بينکم کاتب بالعدل؛ اي کساني که ايمان آورده ايد، هرگاه به سبب خريد و فروش، وام و جز اينها- تا مدتي معين به همديگر وام داديد آن را بنويسيد و بايد در بين شما کاتبي باشد که آن را به درستي بنويسد. (بقره، آيه 282)
2. پرداخت دين و قرض: امام باقر(ع) فرمود: هر گناهي که باشد شهادت در راه خدا آن را پاک مي کند، مگر قرض که کفاره اي ندارد جز اينکه توسط بدهکار يا شخص ديگري پرداخت شود يا اينکه طلبکار از حق خود گذشت کند. (وسائل الشيعه، ج 13، ص 83)

    3- مباح بودن زيادي: در يک صورت وام دهنده مي تواند زيادتر از آنچه داده را بگيرد و آن زماني است که وام گيرنده خودش در هنگام بازگرداندن وام، مبلغي را اضافه دهد. اما بايد توجه داشت که در اين صورت چون وام دهنده با گرفتن اين زيادي اجر و ثواب قرض خود را گرفته است ديگر نبايد انتظار ثواب از خدا را داشته باشد؛ امام صادق(ع) فرموده است: فان اعطاه اکثر مما اخذه من غير شرط بينهما فهو مباح له، و ليس له عندالله ثواب فيما اقرضه؛ اگر وام گيرنده بدون قرار قبلي، سودي به صاحب مال بدهد مباح است؛ ولي وام دهنده پاداشي از خدا نخواهد گرفت. (بحارالانوار، ج 103، ص 157)

4. مهلت دادن به تنگدست: در اين باره احاديث بسياري است که برخي از آنها در بخش آثار و برکات قرض آورده شد. از جمله احاديث روايت بريده است که مي گويد: از پيامبر خدا(ص) شنيدم که مي فرمود: کسي که به تنگدست مهلت دهد، قبل از رسيدن موعد پرداخت در مقابل هر روز، به اندازه آن مال براي او صدقه محسوب مي شود؛ و وقتي که موعد پرداخت رسيد، در مقابل هر روز مهلت، دو برابر آن براي او صدقه به حساب مي آيد. (الترغيب و الترهيب، ج 2، ص 44)امام صادق فرمود: هرکه وامي به کسي دهد و براي بازپرداختش مدتي معين کند، چنانکه در سررسيد مهلت، مال او پرداخت نشود، به ازاي هر روز تأخير ثواب يک دينار صدقه در نامه عملش مي نويسند. (بحارالانوار، ج 103، ص 139)
5. اداي به موقع قرض: از رسول خدا(ص) نقل شده که فرمود: همانطور که براي آن کسي که از تو قرض گرفته جايز نيست که اداء آن را به تأخير بيندازد، پس براي تو هم جايز نخواهد بود که با اينکه مي داني او تنگدست است از او مطالبه کني. (بحارالانوار، ج 103، ص 139) البته نتيجه اين سهل انگاري و کوتاهي را انسان مي بيند. پيامبر گرامي اسلام(ص) فرمود: کسي که قادر به پرداخت حق ديگران است، اگر سهل انگاري نمايد و طلبکار را معطل کند در مقابل هر روز تأخير، گناه شخص باجگير در نامه عملش ثبت خواهد شد. (بحارالانوار، ج103، ص 146)

از پيامبر(ص) نقل شده که فرمود: «تأخير در پرداخت قرض توسط فرد توانمند ظلم محسوب مي شود.» (وسائل الشيعه، ج 13، ص 90)

    6- نيت ادا و پس دادن وام: انسان بايد نيت پس دادن داشته باشد تا خداوند زمينه اداي آن را فراهم آورد از امام رضا(ع) نقل شده است که فرمود: کسي که قرض بگيرد در صورتي که تصميم داشته باشد آن را پس بدهد، در امان خداست تا آن را اداء کند، ولي اگر تصميم نداشته باشد آن را به صاحبش برگرداند، دزد محسوب مي شود. (بحارالانوار، ج 103، ص 150)

            روزنامه كيهان، شماره 21120 به تاريخ 11/5/94، صفحه 6 (معارف)