خشم

قال علي(ع): «غير منتفع بالحكمة، عقل مغلول بالغضب و الشّهوة»
حضرت علي (ع) فرمودند: «عقلي كه در زنجير خشم و شهوت باشد، از حكمت سودي نمي‏برد.» (الحياة، ترجمه احمد آرام، ج‏1، ص305)

منظور حدیث اين است كه عقل و خردی كه بيمار به خشم و خواهش آن باشد، علم او سودی ندارد، بلكه ضرر و زيان دارد، چنان‌كه مؤاخذه عالم بر گناه و عصيان بیشتر از مؤاخذه جاهل نادان است.
غضب حالتی در نفس است كه كارهای معمولی يا غير منتظره آن را به‌وجود می‏آورد و باعث می‏شود عقل از حالت تعادل خود بيرون آيد. انسان خشمناك راه درست را نمی‏شناسد و بر فكر و اراده خود تسلط ندارد و در نتيجه، ذهن مختل می‏شود و اعضای بدن‏ برای خراب‌كاری و انتقام آماده می‏شود.[1]
بقراط که از پزشکان و فیلسوفان مشهور یونان باستان بود، در مورد خشم می‌‌گوید: "من از کشتی‌ای که دچار طوفان‌های سخت شده امیدوارترم تا شخص غضبناک؛ زیرا کشتی را ناخدایان با لطایف‌الحیل نجات می‌دهند، اما نفس وقتی غضبش شعله‌ور گردید، امید حیله بر او نیست."[2]

فواید خشم
حد اعتدال خشم مطلوب است، بلکه حقیقتاً غضب نیست؛ اگر این قوه در آدمی نبود، در برابر ناملایمات طبیعت دفاع نمی‌کرد و از بسیاری کمالات باز می‌ماند. بنابراین آن‌ها که گمان می کنند نابود کردن کلی قوه خشم و غضب از کمالات نفس است، این خود خطایی بزرگ است. جهاد با دشمنان دین و حفظ نظام و جان مال و ناموس و جهاد با نفس که بزرگ‌ترین دشمن انسان است، صورت نمی‌گیرد جز به‌واسطه قوه غضب.[3]
امام علی (ع) فرمودند:
«پیامبر اکرم به‌خاطر دنیا به خشم نمی‌آمد، اما هرگاه برای حق غضبناک می‌شد، احدی را نمی‌شناخت و غضب او تسکین نمی‌یافت تا یاری حق نمی‌کرد.»[4]

خشونت‌هاي مثبت‏[5]
در برابر ظلم‏، كفر، شرك‏، انحراف، بي‌تفاوتي و تن‌پروري، فساد و در برابر منافقين.
افراط در خشم
همان‌طور که بارها گفته شده، مرز صحیح در هر چیزی اعتدال و میانه‌روی در آن و دوری کردن از افراط و تفریط است، همان‌گونه که تفریط در قوه غضب منجر به آسیب است، افراط نیز آن را به نابودی سوق می‌دهد.
پیامبر اکرم در باب افراط در خشم می‌فرماید:
«الْغَضَبُ‏ يُفْسِدُ الْإِيمَانَ كَمَا يُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ»
خشم، ايمان را تباه می‏سازد، چنان كه سركه، عسل را تباه می‏گرداند.»[6]
و لم ار في الاعداء حين اختبرتهم‏
عدوّا لعقل المرء اعدی من الغضب[7]
يعنی در ميان دشمنان پس از امتحانی كه كردم، دشمنی سرسخت‏تر از خشم نديدم.

اسباب غضب
مهم‌ترين عوامل غضب وراثت و بيماري‌هاست، چيزهايی كه زمينه آن را فراهم می‏كند، بسيار است؛ از جمله مزاج عصبی و حالت‌هايی كه از خوردن غذاهای تند به‌وجود می‏آيد، هم‌چنين محيط و تربيت تأثير فراوانی در تشديد غضب دارد.[8] هم‌چنین حب نفس که از آن حب مال و جاه و شرف تولید می‌شود. این موارد چون در قلب فرد بزرگ است، اگر مانعی بر سر راه رسیدن به این‌ها ایجاد شود، فرد را خشمگین می‌کند.[9]

راه غلبه بر خشم
علمای اخلاق برای چاره غضب دو راه علمی و عملی ذكر كرده‏اند. راه علمي آن است كه بنده خدا در آيات و اخباری كه در مذمت غضب و خشم‏ و ستايش عفو و حلم و كظم غيظ وارد شده است تفكر كند و راه عملي آن است كه چون خشمگين شود، «اعوذ باللَّه من الشيطان الرجيم» بگويد و با آب سرد وضو بگيرد يا غسل كند و اگر ايستاده است بنشيند و اگر نشسته دراز كشد.[10]

[1]. مستغفرى، جعفربن محمد؛ مراغى، يعقوب و خليلى، محمد، روش تندرستى در اسلام/ترجمه طبّ‌النبي وطب‌الصادق عليهما‌السلام، 1جلد، مومنين، قم، چاپ سوم، 1381ش، صص156ـ157.
[2]. امام خمینی(ره) چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم نشر آثار امام، سال 1386، چاپ 39، ص134 به نقل از: ابن مسکویه، تهذیب‌الاخلاق و تطهیرالاعراق، چاپ مصر، ص162.
[3]. امام خمینی(ره) چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم نشر آثار امام، سال 1386، چاپ 39، صص134ـ135.
[4] نراقی، ملا احمد، معراج‎السعاده، قم، انتشارات قائم آل محمد، چاپ هفتم، ص187.
[5]. قرائتی، محسن، مجموعه فیش‌های تبلیغاتی 3، صص2-3
[6] شعيري، محمدبن محمد، جامع‌الأخبار (للشعيري)، 1جلد، مطبعة حيدرية، نجف، چاپ اول، بى‌تا، ص160.
[7] . مستغفرى، جعفربن محمد؛ مراغى، يعقوب و خليلى، محمد، روش تندرستى در اسلام/ترجمه طبّ‌النبي وطب‌الصادق عليهما‌السلام، 1جلد، مؤمنين، قم، چاپ سوم، 1381 ش، ص157.
[8]. مستغفرى، جعفربن محمد؛ مراغى، يعقوب و خليلى، محمد، روش تندرستى در اسلام/ترجمه طبّ‌النبي وطب‌الصادق عليهما‌السلام، 1جلد، مومنين، قم، چاپ سوم، 1381ش، ص157.
[9]. امام خمینی(ره) چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم نشر آثار امام، سال 1386، چاپ 39، صص142ـ143.
[10]. كلينى، محمدبن يعقوب، مصطفوى، سيدجواد، أصول الكافي/ترجمه مصطفوى، 4جلد، كتاب فروشى علميه اسلاميه، تهران، چاپ اول، 1369ش، ج‏3، ص412.