در زندگی مردم سرك نكشيد

نهي از تجسس در سوره حجرات آيه 12 آمده است. نكاتي كه بايد درباره «تجسس» دانست:

الف- تحقيق و جست‌وجو در امور شخصي افراد از ديدگاه اسلام: از مسائل بسيار مهمي كه دين اسلام به آن شديداً اهتمام دارد، نگهداري حرمت و آبروي مسلمين و پرهيز از جست‌وجو و تفتيش عقايد آنها است. تجسس و خبرجويي از اندرون زندگي شخصي مردم جايز نيست و به هيچ كس اجازه داده نشده است كه اسرار و لغزش‌هاي مردم را افشا كند. امنيت و آسايش خاطر همگاني مردم با موارد فوق فراهم مي‌شود و ادله متعددي شامل آيات و روايات نيز بر عدم جواز چنين مسأله‌اي دلالت دارد كه عبارتند از: 1. خداوند متعال مي‌فرمايند: ‌اي كساني كه ايمان آورده‌ايد از بسياري گمان‌ها درباره ديگران بپرهيزيد، به راستي كه برخي از گمان‌ها گناه است. درباره يكديگر جاسوسي نكنيد و بعضي از شما غيبت بعضي نكنند، آيا كسي از شما دوست دارد كه گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ طبق نظر مفسرين منظور از عبارت (و لا تجسسوا) تحريم كنجكاوي و دنبال كردن لغزش‌هاي اهل اسلام است چنانچه مرحوم طبرسي در مجمع البيان کرده است كه در پي جست‌وجوي عيب‌هاي مردم نباشيد. امام صادق (ع) در اين باره مي‌فرمايد: اگر كسي لغزش‌ها و گناهاني را كه از مؤمنان با دو چشم خود ديده يا با دو گوش خود شنيده باشد براي ديگران بازگو كند او از مصاديق اين آيه شريفه است كه مي‌فرمايد: آنان كه نقل و پخش كردن كار بد در ميان مؤمنان را دوست دارند، در آخرت برايشان عذابي دردناك وجود دارد. (اصول كافي ج 2 /357، كتاب الايمان و الكو، باب الغيمه والتهمه، حديث 2).

ب- تحقيق و تفحص در امور شخصي افراد از ديدگاه قانون اساسي: در اصل 23 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران چنين آمده است: تفتيش عقايد ممنوع است و هيچ كس را نمي‌توان به صرف داشتن عقيده‌اي مورد مؤاخذه قرار داد. و در اصل 25قانون اساسي نيز آمده است: بازرسي و رساندن نامه‌ها، ضبط و فاش كردن مكالمات تلفني، سانسور، عدم مخابره آنها، استراق سمع و هر گونه تجسس ممنوع است مگر به حكم قانون. پيامبر اسلام (ص) نيز در این‌باره مي‌فرمايند: درباره لغزش‌هاي مؤمنان تجسس نكنيد، چون كه هر كس لغزش‌هاي برادران مؤمن خود را پي‌جويي كند، خداوند نيز لغزش‌هاي خود او را پي‌جويي خواهد كرد و او را بي‌آبرو و رسوا خواهد كرد هرچند كه در درون خانه اش باشد (اصول كافي ج2 /3355، كتاب ايمان و كفر، باب من طلب ثمرات المومنين ج5). امام علي در نامه معروف خود به مالك به عنوان حاكم مصر چنين مي‌نويسد: كم ارج‌ترين افراد نزد تو بايد كساني باشند كه نسبت به كشف و پخش عيوب و اسرار مردم حريص‌تر و بي‌باك ترند براي اينكه نوعاً مردم داراي عيوبي هستند كه حاكم براي پنهان داشتن آنها از همه سزاوارتر است. پس هرگز درصدد كشف كردن آن لغزش‌هايي كه پنهان از تو (پنهان از حكومت) صورت گرفته است بر نيا. تو به عنوان حاكم مسلمين فقط مسئول پاكسازي جامعه از آلودگي‌هاي آشكار و ظاهري هستي، درباره لغزش‌هاي پنهان مردم، خداوند خود داوري خواهد كرد. بنابراين تا آنجا كه مي‌تواني اسرار مردم را پنهان نگه‌دار تا خداوند نيز اسرار تو را از مردم پنهان نگه دارد (نهج البلاغه نامه 53). مجموعه آيات و رواياتي كه در اين زمينه وجود دارد به خوبي بيانگر آن است كه از ديدگاه اسلام هرگز نبايد حقوق افراد مسلمان با استراق سمع، تفتيش و تجسس و افشاگري مورد تعرض قرار گيرد.‌

ج- موارد استثنا: همچنانكه گذشت اصل كلي از نظر اسلام و قانون اساسي بر عدم جواز تحقيق و تفحص در امور شخصي و مسائل پنهاني افراد جامعه است. با اين حال از بررسي مجموع آيات و روايات و اصول قانون اساسي مربوط به اين موضوع مشخص مي‌شود كه قلمرو محدوده اين تحريم فقط اسرار شخصي و خانوادگي است كه با مصالح عمومي جامعه هيچ گونه ارتباطي ندارد اما مسائل و اموري كه به مصالح عمومي، امنيت، استقلال و منافع ملي و حفظ نظام اسلامي ارتباط دارند بايد در چارچوب مقررات ويژه‌اي مورد بازرسي و مراقبت قرار گيرد.

علم و دانش

علم گنجینه پربها، چراغ عقل و چشمه همیشه جوشان فضیلت و اساس هر نیکی است. علم و دانش، در اسلام جایگاهی بس والا دارد و قرآن، دانش جویی را امتیاز آدمی برمی‌شمارد و می‌فرماید: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذینَ لا یَعْلَمُونَ» (زمر: 9). پیامبر خدا(ص )نیز برای دانشجو منزلتی بزرگ را مژده می‌دهد: «مَنْ کانَ فی طَلَبِ العِلْمِ کانَتِ الجَنَّهُ فی طَلَبِه؛ هر کس که در جست وجوی دانش باشد، بهشت در جست وجوی او برمی‌آید».جوانی، بهار دانش آموزی است و زمینه فراگیری در این دوران به قدری فراهم است که حضرت محمد صلی ا... علیه و آله فرمود: «مَنْ تَعَلَّمَ فی شَبابِهِ کان بِمَنْزَلَهِ الرَّسْمِ فی الحَجَرِ؛ فراگیری دانش در جوانی، به نقشی ماند که بر سنگ ترسیم شده باشد». رسول گرامی اسلام در کلامی پربار هوشمندان و خردمندان امت خود را چنین توصیه می‌کند: اَرْبَعهٌ تَلزِمُ کُلَّ ذی حِجی و عَقْلٍ مِنْ اُمَّتِی: اِسْتِماعُ العِلمِ وَ حِفظِهِ و نَشْرِهِ و العَمَلِ به. چهار چیز است که هر باهوش و خردمندی از امت من، باید به آن پایبند باشد: شنیدن، حفظ کردن، انتشار و عمل به دانش. حضرت علی(ع) نیز در رهنمودی گرانبار به جوانان می‌فرماید: اَولَی الاشیاء اَن یَتَعَلِّمُهَا الاحادیث، اَلاَشیاءَ التّی اِذا صارُوا رِجالاً احتاجُوا اِلیها. بهترین مطالبی که شایسته است جوانان یاد بگیرند، چیزهایی است که در بزرگسالی مورد نیازشان باشد تا بتوانند در زندگی اجتماعی، از آموخته‌های دوران جوانی خود استفاده کنند.

اسراف و نابودی امکانات

آشکارترین اثر نامطلوب اسراف و تبذیر، هدر دادن امکانات و منابع است. ممکن است از نگاه فردی و محدود، اسراف در کالاهایی همچون مواد غذایی و انرژی، ناچیز و بی‌اهمیت به حساب آید اما روی هم رفته در سطح عمومی، خسارت های سنگینی به بار می‌آورد. اثر مستقیم این رویه، به ویژه در جوامعی که درآمد و امکانات محدودی دارند، فقر و محرومیت است. از این رو، رسول خدا (ص) می‌فرماید: «مَنْ بذَّرَ أَفْقَرَهُ اللّه؛ هر کس (در اموالش) اسراف و تبذیر کند، خداوند وی را فقیر سازد».همچنین، امیرمؤمنان علی(ع) فرموده است: «القصد مَثْراهٌ وَ السَّرَفُ مَثْواهٌ؛ میانه‌روی، ثروت‌زاست و اسراف، نابود کننده».با نگاهی دقیق‌تر پی می بریم که در بعضی از موارد، عرضه نادرست کالا بر اثر ضعف وجدان‌کاری و نیز کوتاهی در انجام وظیفه، باعث دورریز و اتلاف اموال می‌شود.