كلمات كليدي : افاعیل عروضی ، شعر، هجا، بحر، قالبهای عروضی
نویسنده : مهدي زيركي
افاعیل عروضی در عروض به عنوان قالبهایی به کار میروند که وزن شعر با آنها سنجیده میشود، این افاعیل یا پایهها با سه حرف اصلی (ف ع ل) ساخته میشوند. همچنان که در علم حرف گفته میشود عالم بر وزن فاعل و یعلم بر وزن یفعل و در عروض نیز گفته میشود؛ «بشنو از نی» بر وزن فاعلاتن میباشد.
در وزن عروضی بر خلاف وزن صرفی، خصوصیت تلفظی حروف، با حرکات و سکون مورد لحاظ قرار نمیگیرد بلکه فقط تعداد آنها معتبر است. لذا لزومی ندارد که در برابر فتحه، فتحه قرار گیرد و در برابر ضمه، ضمه، بلکه میتوان در برابر ضمه، کسره آورد.
افاعیل یا پایهها عبارتند از مجموع چند هجا که بهوسیله یک تکِه یا ضرب قوی به هم متصل شدهاند. کوچکترین این پایهها «فَع» دو حرفی یا یک هجایی و بزرگترین آنها مثل «مستفعلاتن» نه حرفی و پنج هجایی است. از تکرار پایههاست که وزن حاصل میشود بدین طریق پایه کوچکترین واحد وزن است.
افاعیل یا پایههای عروضی را «تفاعیل عروضی»، «اجزای بحور»، «ارکان بحور» و «فواصل سالمه» نیز میگویند.
پایهها از ترکیب ارکان عروض (سبب، وتد، فاصله) شکل میگیرند لذا با توجه به کیفیت تقدم و تأخر آن ارکان بر یکدیگر ده پایه بر هشت وزن به دست میآید که آنها را افاعیل اصلی یا سالم عروض میخواندند. هیچ یک از افاعیل اصلی کمتر از سه هجا و بیشتر از پنج هجا نیست که تعداد آنها ده مورد است :
(مفعولن: u - -)، (فاعلن: - u - )، (مستفعلن: - - u-)، (مفاعلین: u- - -)، (فاعلاتن: - u- -)، (متفاعلن: uu – u-)، (مفاعلتن: u- uu-)، (مفعولات: - - -u)، (مُستفعلن: - - u-)، (فاعلاتن: - u--).
سه پایه «فاعلن، متفاعلن و مفاعلتن» در شعر فارسی رایج نیست و به ندرت در آن وزن، شعر فارسی سروده شده است.
افاعیل فرعی
غیر از افاعیل اصلی، 26 گونه افاعیل فرعی در فارسی متداول است که منشعب و مأخوذ از افاعیل اصلی است که حداقل یک هجا و حداکثر پنج هجا دارند. گفتنی است از تکرار یکی از پایههای اصلی یا ترکیب دو پایه و تکرار آنها به صورت متناوب، بحرهای عروضی شکل میگیرد، بحر در واقع همانند دستگاههای گوناگون موسیقی، وزن شعر فارسی را به وجود میآورند که بدانها قالبهای عروضی نیز گفته میشود.