کم‌گوییِ به‌جا

کم‌گوییِ به‌جا

قال رسول الله(ص): «مَن رأی موضع کلامه مِن عمله قَلّ کلامه الّا فیما یعنیه»

زبان از نعمت‌های بزرگ الهی است که عظمت و فایده آن برکسی پوشیده نیست. منشأ بسیاری از خیرات و برکات و همچنین پل رسیدن به قرب الهی است؛ به‌عبارت دیگر بسیاری از منش‌های پسندیده اخلاقی از زبان نشأت می‌گیرد؛ اما اگر همین عضو از فطرت پاک الهی فاصله گیرد، می‌تواند ابزار بسیاری از گناهان مثل تهمت، دروغ، غیبت و سخن‌چینی باشد؛ پس بر عاقل لازم است که مراقب زبان خود باشد و از فتنه آن غافل نماند. زبان در حجم از دیگر اعضای بدن بسیار کوچکتر، اما در مقام عصیان و اطاعت خداوند متعال از همه‌ی اعضا بزرگتر است. اگر عنان این عضو رها شود آدمی را به خسران و هلاکت گرفتار می‌نماید؛ بنابراین لازم است پیوسته تحت حکم عقل و شرع باشد.[1] از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمودند: روزی نیست جز آنکه هر عضوی از اعضای تن در برابر زبان فروتنی کند، و بگوید: تو را به خدا سوگند مبادا به سبب تو عذاب ببینم.[2]

زبان بسیار سر بر باد داده است          زبان، سر را عدوّی خانه زاد است

 از آنچه گفته شد، معلوم می‌شود که خاموشی با وجود سهولت، از نافع‌ترین چیزهاست؛ ضمن اینکه کم‌گویی نسبت به سخنان بی‌عیب مشکل است.[3]

 از فواید کم‌گویی مصونیت از بدزبانى و ناسزاگویى و واداشتن به تفکر در مورد گفته‌های خویش است؛ به‌همین جهت صاحب این خُلق، هر سخنی را در هرجایی بر زبان جاری نمی‌کند؛ به‌عبارت دیگر فرد کم‌گو زبان را در پس عقل نهاده و گفته‌ها را از فیلتر عقل می‌گذراند. امیر مؤمنان(ع) خطاب به امام حسن(ع) مى‌فرماید:

وَ تَلافیکَ ما فَرَطَ مِنْ صَمْتِکَ ایْسَرُ مِنْ ادْراکِکَ مافاتَ مِنْ مَنْطِقِکَ وَ حِفْظِ ما فِى الْوِعاءِ بِشَدِّ الْوِکاءِ ... وَالْمَرْءُ احْفَظُ لِسِرِّهِ وَ رُبَّ ساعٍ فیما یَضُرُّهُ مَنْ اکْثَرَ اهْجَرَ

به‌دست آوردن و جبران چیزى که به‌دلیل سکوت از دسته رفته، آسان‌تر از دریافتنى است که با سخن گفتن از دست رفته است؛ زیرا سخن تا زمانى که نگفته باشى در اختیار تو است و چون گفتى تو در اختیار آنى؛ پس خاموشى بهتر از پرگویى است و نگهدارى چیزى که در ظرف است به استوارى بند آن است، اگر بند مشک سست باشد، آب مى‌ریزد و از بین مى‌رود.[4]

تأمل کنان در خطا و صواب          به از ژاژ خایان حاضر جواب

البته سکوت، غیر از کم‌گویی است. سکوت نسبت به حرف‌هاى لغو، بى‌محتوا و دشنام، پسندیده است. ولی نسبت به کلام حکمت‌آمیز و سخن حق، پسندیده نیست؛ به‌خصوص اگر حقى ناحق شود یا آبروى کسى در خطر باشد، یا کسى مورد ستم قرار گیرد. در حدیث فوق نیز به این جنبه اهمیت داده شده است و سکوت مطلق را نمی‌پذیرد. به قول سعدى:

چو مى‌بینى که نابینا و چاه است             اگر خاموش بنشینى گناه است

از امام سجاد سؤال شد که سکوت بهتر است یا سخن گفتن؟ حضرت فرمود: هریک از این دو آفاتی دارند، در صورتی‌که هر دو عاری از آفت باشد، سخن گفتن بهتر است. گفتند: چگونه سخن گفتن بهتر است؟ فرمود: خدای عزوجل انبیا و اوصیا را مبعوث کرد تا سخن بگویند، نه آنکه ساکت باشند و هیچ کسی با سکوت مستحق بهشت و مستوجب دوستی خدا نمی‌شود و کسی به‌وسیله سکوت از آتش و غضب خداوند در امان و محفوظ نمی‌شود، همه اینها با سخن میسّر می‌شوند. من نمی‌توانم ماه را با خورشید مقایسه کنم، تو اگر بخواهی فضیلت سکوت را بیان کنی، از کلام استفاده می‌کنی، در حالی‌که فضیلت کلام را نمی‌توان با سکوت بیان کرد.[5]