آداب مهمانی از دیدگاه قرآن

کلمات کلیدی: آداب مهماني از ديدگاه قرآن

نویسنده: فرشته محیطی

مهمان کسی است که بر دیگری وارد شود و از او با طعام و دیگر وسایل پذیرایی کنند. وقتی سخن از مهمانی به میان می‌آید، اطعام و پذیرایی از سویی و تکریم و احترام مهمان توسط میزبان از سویی دیگر جزو لاینفک آن دانسته می‌شود. از این رو بخشی از اصول مهمانی به قوانین، احکام و آداب مهمانی اختصاص می‌یابد تا به درستی و متناسب به شان و شئون مهمان از وی پذیرایی و تکریم به عمل آید.

مهمان نوازی از سنت‌های نیک اسلامی است و آموزه‌های وحیانی اسلام به اشکال گوناگون بر آن تاکید و ترغیب نموده است. گزارش‌های قرآنی از قیامت و بهشت، حکایت از آن دارد که خداوند برای بهشتی ها، ضیافت و مهمانی برگزار می‌کند، چنان که پیامبران(ع) نیز حتی برای مهمانان ناشناخته، سفره‌های رنگین می‌انداختند و از مهمانان به بهترین شکل پذیرایی می‌کردند.

نویسنده در این مطلب به بیان گوشه ای از سنت ضیافت و مهمانی در اسلام براساس آموزه‌های قرآنی پرداخته است که با هم آن را از نظر می‌گذرانیم.

مهمان نوازی، پاسخ به عواطف انسانی

انسان موجودی اجتماعی است. ریشه این گرایش آدمی هرچه باشد، او را به سوی همنوع می‌کشاند؛ چرا که دست کم نیاز عاطفی و احساسی او مقتضی ارتباط و هم کلامی و همنشینی با همنوع است. این ارتباط در مواردی به شکل زیبایی درمی آید و نوعی انس و الفت میان افراد ایجاد می‌کند، به گونه‌ای روح و روان آدمی به آرامشی خاص دست می‌یابد. از جمله ارتباطاتی است که در سفر میان افراد پدید می‌آید و همگی همانند یک واحد عمل می‌کنند و تشتت و اختلافها یا به طور کامل برداشته یا کاسته می‌شود؛ چرا که سرنوشت مشترک همراه بودن در سفر و خطر، پیوندی استوار در میان ایشان پدید می‌آورد.

هم سفره شدن و در یک ضیافت برگرد هم جمع آمدن نیز این گونه است که تشتت را به وحدت و واگرایی را به همگرایی تبدیل می‌کند. از این رو ارتباط میان دوستان هنگامی که با مهمانی تقویت شود، ارتباطی استوارتر و پایدارتر است.

از سویی انسان می‌خواهد عواطف و احساسات خویش را به برخی از افراد که آنان را دوست خود می‌گیرد یا سرمشق خود قرار می‌دهد، بروز دهد. یکی از روشهای ابراز احساسات، ضیافت و مهمانی دادن است. لذا از ضیافت به عنوان مصداقی از تکریم یاد شده است.

مهمانی، ابزار ارتباطی

مهمانی دادن یکی از ابزارهای مهم و اساسی ارتباطی است. هر انسانی نیازمند ارتباط با دیگری برای پاسخ گویی به نیازهای عاطفی و غیرعاطفی خود است. حتی کسانی که می‌خواهند در تجارت و بازرگانی موفق باشند، نیازمند ارتباطات استوار و مستحکمی هستند که مهمانی و اطعام کردن از مهمترین ابزارهای آن است.

ضیافت‌های رسمی سیاسی یکی از جلوه‌های ارتباطات کاری است. کسانی که در سر یک سفره غذا گرد هم می‌آیند، آسان تر می‌توانند ارتباط عاطفی برقرار کنند و از آن جایی که سیاست، تدبیر در امور منزل و جامعه است، نمی تواند جز به واسطه ارتباطات و تاثیر بر عواطف و احساسات دیگران کارآمد باشد. از این رو در سیاست‌های رسمی و بویژه سیاست عمومی، تقویت ارتباطات عاطفی از طریق مهمانی دادن از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

از گزارش‌های قرآنی برمی آید که پیامبر(ص) برای ابلاغ دعوت و رسالت خویش، ضیافتی تشکیل می‌دهد و خویشاوندان خود را به مهمانی فرا می‌خواند و در آن ضیافت شام به ابلاغ رسالت و دعوت خود اقدام می‌کند؛ چرا که می‌داند تاثیرگذاری بر عواطف و احساسات مهمان بر سر سفره غذا و طعام، آسانتر است.

زلیخا به هدف معرفی یوسف(ع) و اثبات زیبایی آن حضرت و پاسخ گویی به نجواها و شایعات در جامعه، اقدام به برگزاری ضیافت نیم روزی می‌کند و آن حضرت(ع) را در جلسه زنانه خود می‌آورد تا دیگران از زیبایی او متحیر شوند و علت گرایش و خیانت خود را بدین وسیله توجیه کند. (یوسف، آیه 31)

فرشتگان نیز برای دادن بشارت به حضرت ابراهیم(ع) به عنوان مهمان برآن حضرت وارد می‌شوند تا در شرایط مناسبی بشارت خاص فرزنددار شدن را به آن حضرت بدهند. (ذاریات، 24 تا 29)

همین فرشتگان به عنوان انذار به قوم لوط(ع) و بشارت به آن حضرت جهت خلاصی از امت فاسق و فاجر و کافر، به عنوان مهمان بر آن حضرت وارد می‌شوند. (هود، آیه 81 و نیز حجر، آیات 58 تا 68)

پیامبر(ص) بارها و یا برطبق گزارشی تاریخی، همانند حضرت ابراهیم(ع) هر روزه مهمانی برگزار می‌کرد. این مهمانی‌ها به قصد ایجاد ارتباط عاطفی بود تا آموزه‌های وحیانی را به گوش مردم برساند و آنان را احکام و آموزه‌های اسلامی آشنا سازد. (احزاب، آیه 53)

به هر حال، یکی از مهمترین ابزارهای ارتباطی تاثیرگذار، برگزاری مهمانی است. این روشی است که خردمندان و پیامبران در طول تاریخ از آن برای ایجاد ارتباط و تاثیر عاطفی و احساسی بر روی مهمان استفاده کرده‌اند.

احکام و آداب ضیافت

برای این که ضیافت تاثیر مطلوب خود را به جا گذارد، لازم است تا احکام و آداب آن به خوبی و درستی مراعات شود. آموزه‌های قرآنی به این مهم توجه داده است. در این جا به برخی از این آداب و احکام مهمان نوازی اشاره می‌شود که برگرفته از سنت و سیره پیامبران(ع) بویژه حضرت ابراهیم(ع) است که خداوند آن حضرت(ع) را اسوه برای بشریت معرفی کرده و از مردم خواسته است تا ایشان را به عنوان سرمشق در زندگی برگزینند و سبک زندگی خود را بر اساس مدل زندگی ایشان سامان دهند. بسیاری از احکام و آداب مهمانی را می‌توان از مهمانی هایی که قرآن گزارش کرده است به دست آورد.

ضرورت احترام و محبت به مهمان

بی گمان مهمترین گام در مهمان نوازی احترام مهمان است؛ زیرا ضیافت غذا و خوراک، اگرچه متوجه جسم است، ولی پیش از آن که جسم مهمان از غذای مادی و سفره رنگین بهره برد، روان و روح مهمان است که از برخورد و تکریم میزبان بهره مند می‌شود. از این رو بر حفظ حرمت مهمان باتوجه به جایگاه وشخصیت اجتماعی او تاکید شده و از میزبان خواسته شده تا از هرگونه بی حرمتی نسبت به مهمان پرهیز کند. (هود، آیه 78؛ حجر، آیات 68 و 69، و نیز ذاریات، آیات 24 تا 26)

مهمان نوازی و تکریم و احترام به مهمان از اصول عقلانی و عقلایی بشر است. با نگاهی به سیره رفتاری حتی کافران نیز می‌توان دریافت که آنان به نوعی قایل به تکریم مهمان بودند، هر چند که گاه طغیان اموری چون شهوت و خشم، ایشان را به مخالفت با احکام عقلانی و سیره عقلانی و معروف وادار می‌سازد.

با نگاهی به آیات 77 و 78 سوره هود می‌توان دریافت که رشد اجتماعی انسان، مقتضی مراعات حال مهمان و احترام و تکریم اوست. اصولاتقوای عقلانی می‌طلبد که انسان نسبت به مهمان تکریم نماید. از این رو، حضرت لوط(ع) به مهاجمین شهوت ران و هم جنس باز، این مطلب را گوشزد می‌کند که رشد اجتماعی و عرف آن، مقتضی تکریم مهمان و عدم تعرض به وی به هر شکلی چون تجاوز جنسی است.

این که حضرت لوط(ع) در این آیات و نیز آیه 68 سوره حجر، از عنوان ضیف استفاده می‌کند و می‌فرماید: اینان مهمانان من هستند، گویای این معناست که حفظ حرمت مهمان از آداب و قوانین عرفی و سنت‌های پذیرفته شده در میان قوم لوط بوده است.

به هر حال، احترام و تکریم مهمان از سوی میزبان و حتی دیگران، از احکام عقلانی و سیره عقلایی و تکلیف شرعی است. بنابراین، هرگونه تعرض و بی احترامی از سوی میزبان و دیگران به مهمان به معنای خروج از عرف و تقوای عقلایی و عقلانی و شرعی است.

تحیت و سلام مهمانان به میزبان از آداب مهمانی است؛ زیرا نخستین ابزار ارتباطی میان دو شخص به ویژه ناشناس، سلام و تحیت است. از این رو فرشتگان به عنوان مهمانان ناشناس حضرت ابراهیم(ع) پیش از هر کلامی، سلام و تحیت می‌فرستند و بر ایشان وارد می‌شوند. (هود، آیه 69؛ حجر، آیات 51 و 52؛ و نیز ذاریات، آیات 24 و 25)

در مقابل، بر میزبان است که پیش از هر سخنی، به نیکی پاسخ سلام مهمان یا مهمانان را بدهد و با این کار از مهمانان استقبال نماید. (همان) از دیگر آداب میزبانی می‌توان به تهیه غذای مناسب و خوب برای مهمان اشاره کرد که در آیاتی از جمله 69 سوره هود و 24 تا 26 سوره ذاریات به آن اشاره شده است. این که حضرت ابراهیم(ع) گوساله ای فربه را می‌کشد و از گوشت آن برای مهمانی استفاده می‌کند، به خوبی این معنا به دست می‌آید.

این غذای مناسب باتوجه به زمان و شرایط مهمانی می‌تواند متفاوت باشد. به این معنا که گاه مهمانی عصرانه و مانند آن است. بنابراین، لازم نیست تا از مهمان با غذایی که برای ناهار و شام تهیه می‌شود، پذیرایی کرد، بلکه پذیرایی از مهمان با میوه نیز می‌تواند انجام گیرد. بسیاری از ضیافت‌های نیم روزی، به صرف شیرین و میوه و چای و مانند آن انجام می‌گیرد. مهمانی که زلیخا برای دوستان خود جهت معرفی حضرت یوسف(ع) فراهم آورده بود، با پذیرایی از مهمانان با میوه بوده است.(یوسف، آیه 31)

البته سخاوت در مهمان نوازی امری پسندیده است، لذا حضرت ابراهیم(ع) برای شماری اندک از مهمانان ناخوانده خود، گوساله ای فربه را می‌کشد و گوشت آن را بریان و کباب می‌کند و به خدمت مهمانان می‌آورد. (ذاریات، آیات 24 و 26 و نیز هود، آیه 69) استفسار نکردن از مهمان درباره تهیه غذا و نوع آن از آداب مهمانی است؛ چنان که حضرت ابراهیم(ع) بی آن که از مهمان بپرسد که چه غذایی میل دارند، به تهیه غذایی می‌پردازد که عموم مردم به خوردن آن علاقه و گرایش دارند. از آن جایی که انسان‌ها به طور طبیعی به غذای فراهم آمده از گوشت، علاقه دارند، حضرت به تهیه آن اقدام نموده است. (هود، آیه 69 و نیز ذاریات، آیات 24 و 26)از دیگر آداب میزبانی آن است که میزبان در تهیه و آماده کردن غذای مناسب برای مهمانان، درنگ نکند و برای تهیه آن شتاب ورزد. (همان) همچنین میزبان در پذیرایی از مهمانان خود همانند خادمی از مهمانان پذیرایی نماید تا این گونه تکریم خود را نسبت به مهمان به اتمام رساند و حق ضیافت و مهمانی را ادا کند. (همان و نیز یوسف، آیه 31)

از جمله آداب پذیرایی و مهمانی آن است که غذا را در دسترس مهمان گذارد تا مهمان به سادگی بتواند از آن بخورد. (ذاریات، آیات 24 تا 27) پس از دسترس قرار دادن طعام و خوراکی، میزبان از مهمان تقاضا کند تا از غذا تناول نماید. (همان)

تفاوت مهمان ناخوانده و مدعو

پذیرایی از مهمان مدعو باید شکل آبرومندانه تری باشد. به این معنا که اگر برای مهمانان ناخوانده، ممکن نباشد تا از پیش تدارکی دیده شود و با این حال از بهترین غذای موجود برای پذیرایی استفاده شود (همان)، اما نسبت به مهمانانی که از پیش دعوت شده اند، لازم و ضروری است پذیرایی شایسته تری انجام شود.

امام صادق(ع) در ذیل آیه 148 سوره نساء، می‌فرماید: کسی که قومی را به مهمانی دعوت کد و در ضیافت بدی کند، او از ستمگران است و بر قوم باکی نیست که بر او چه بگویند. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 283، حدیث 296 و نیز البرهان، ج 2، ص 194 و حدیث 1) این بدان معناست که ضیافت مدعوین با مهمان ناخوانده تفاوت دارد و در تکریم مهمان مدعو باید سنگ تمام گذاشت.

همراهی همسر و خویشان میزبان برای تهیه غذا و یا دست کم ابراز محبت از حضور مهمانان و آگاهی از وضعیت پذیرایی و ضیافت و نیز مهمانان، امری پسندیده است. از این رو حضرت ساره(س) به عنوان همسر حضرت ابراهیم(ع) بردرگاه اتاق پذیرایی از مهمانان، حاضر می‌شود. (ذاریات، آیات 2 تا 29 و نیز هود، آیات69و 71) فراهم آوردن امکانات رفاهی برای مهمان و نشاندن وی در بهترین جایگاه ممکن و در نظر گرفتن شان و جایگاه مهمان در تکریم و پذیرایی، از دیگر آداب مهمان نوازی است که می‌توان از آیات 99 و 100 سوره یوسف این معنا را استنباط کرد.

شایسته است که اطرافیان میزبان به هر شکلی شده در تکریم مهمان بکوشند و شرایطی را فراهم نیاورند که مهمان آزرده خاطر شود. به این معنا که در مهمان نوازی میزبان، نباید خللی وارد کرد و شرایط بی حرمتی مهمان را فراهم آورد. (هود، آیه78 و نیز حجر، آیات68 و 69 و قمر، آیه37)

از نظر قرآن هر گونه تعرض به مهمانان میزبان به معنای عملی ناپسند و به دور از رشد و تقواست و تعرض و اهانت به مهمان در حکم تعرض و اهانت به میزبان می‌باشد. (هود، آیات77 و 78؛ و نیز حجر، آیات 68و 69) از این رو بر میزبان است تا به هر شکلی شده به دفاع از حرمت خود و مهمانان بپردازد و اجازه ندهد تاکسی متعرض مهمان شود. بنابراین، دفاع از مهمانان از وظایف میزبان است و میزبان برای این کار می‌تواند از هر وسیله و ابزاری استفاده کند و حتی پیشنهادهایی را ارایه دهد تا مهمانان مورد تعرض و اهانت قرار نگیرند. (همان)

وظایف مهمان

از آداب مهمانی این است که مهمان، از غذا و طعام فراهم آمده بخورد (همان) و به گونه‌ای رفتار نمایند که ترس و هراسی بر دل میزبان نیفکند و کاری نکند که موجب ناراحتی میزبان شود. (همان و نیز حجر، آیات 51و 52) در صورتی که میزبان به هر دلیلی از مهمانان ناخوانده خود نگرانی دارد، بر مهمان است که نگرانی میزبان را برطرف کند. (هود، آیات69 و 70 و حجر، آیات51تا 57) همچنین بر مهمان مدعو است تا در زمان دعوت شده در خانه میزبان حاضر شود و پیش از موعد نرود تا در انتظار غذا بماند و میزبان را به حرج افکند و موجب اذیت و آزار او شود. (احزاب، آیه53)

بر مهمان است که پس از غذا خوردن، و پایان پذیرایی و مهمان نوازی از خانه خارج شود و میزبان را با بقای بیهوده خود نیازارد. (احزاب، آیه53) مهمان ناخوانده می‌بایست قبول کند که میزبان او را نپذیرد. بنابراین، میزبان می‌تواند مهمان ناخوانده را نپذیرد و اجازه ورود به خانه و محل سکونت خود را ندهد و مهمان ناخوانده نیز نمی‌تواند و نباید از این کار میزبان آزرده خاطر شود. (نور، آیات 27و 28 و نیز احزاب، آیه53)

خداوند گزارش می‌کند که مردم شهر ناصره از مهمان نوازی و پذیرایی حضرت موسی(ع) و خضر(ع) خودداری کردند و آنان نیز بی آن که گلایه‌ای داشته باشند، از آن جا بیرون رفتند. (کهف، آیه77 و نیز مجمع البیان، ج5 و 6، ص751) بنابراین، از اختیارات مشروع و قانونی و عرفی میزبان آن است که مهمان ناخوانده را نپذیرد. (نور، آیه28) بر مهمانان مدعو لازم است تا در مهمانی شرکت کنند و خلف وعده ننمایند. (احزاب، آیه53) در صورتی که میزبان انسانی بزرگوار چون پیامبر(ص) است بر مدعو است تا بی هیچ بهانه‌ای دعوت را بپذیرد و در مهمانی شرکت کند. (همان) آن چه بیان شد تنها گوشه ای از مسایل و مطالب مربوط به مهمانی و میزبانی است؛ چرا که مهمانی آثار و برکات زیادی در روحیه فردی و اجتماعی دارد و برای آن کارکردهای بسیاری است که بیان همه آن‌ها در این مجال شدنی نیست. از این رو به همین مقدار بسنده می‌شود.