آداب و آسانی نماز

بررسی علل و عوامل آسانی و سختی نماز

نماز برای بسیاری از انسانها سخت است و هرچند که از نظر انجام، بسیار ساده و آسان می‌باشد، ولی چون نیازمند بسترهای پیچیده ای است، همین کار بسیار ساده که درهمان حال، کامل‌ترین، زیباترین و شیرین ترین شیوه نیایش و پرستش خداوند است، برای بسیاری از مردم کاری سخت و دشوار می‌آید، دربرابر هر کس و ناکسی پیشانی بر آستانه سجده می‌نهند و کرنش می‌کنند، ولی دمی راضی نمی شوند برای خداوند نمازگزارند.

از این رو خداوند نمازگزاری را تنها برای اهل خشوع آسان دانسته است؛ چون ایشان به سادگی خضوع کرده و در پیشگاه خداوندی پیشانی بر خاک ستایش می‌گذارند و جان و تن به خدا می‌دهند.

نویسنده در این مطلب تحلیل و تبیین خداوند از آسانی و سختی نماز را با توجه به آموزه‌های قرآنی بیان کرده و برخی از آداب و نمازگزار را گوشزد نموده است.

زیباترین شیوه پرستش

نماز زیباترین شیوه پرستش است. ارکان و اذکار نماز به گونه‌ای است که همه وجود آدمی از تن و روان درگیر است. از این رو آن را ذکر الله (بقره، آیات 238 و 239 و آل عمران، آیه 191 و آیات دیگر) و مرز میان اسلام و کفر، قربان کل تقی، عمود و ستون دین، کامل‌ترین عبادت و بندگی مانند آن نامیده‌اند.

انسان در نماز چنان بندگی را به نمایش می‌گذارد که خداوند آیات بسیاری را در راستای تبیین اهمیت و ارزش نماز فرو فرستاده و دهها اثر و کارکرد مادی و معنوی و دنیوی و اخروی برای آن بیان کرده است.

اگر کسی می‌خواهد به کمال و یا حقیقت برسد و متحقق به آن شود، می‌بایست سیر و سلوک منازل و مراتب عرفانی و تکاملی خویش را با نردبان نماز بپیماید؛ چرا که درهیچ مرحله و مرتبه و منزلی نمی‌توان بی‌نماز بود و از تأثیر آن در ترقی و تکامل بشر غافل ماند.

اگر گفته‌اند که دست یابی به مقامات عرفانی و تنها راه رسیدن به حقیقت، طریق شریعت است؛ بی گمان نمی‌توان از مهم‌ترین اصل شریعت یعنی نماز غافل شد. انسان اگر می‌خواهد به یقین برسد و کشف الغطایی برای او تحقق یابد و همه پرده‌های غفلت زا کنار برود و حقایق هستی در ملکوت، جبروت و لاهوت برای وی آشکار شود، می‌بایست نماز را به عنوان کلید در دست گیرد و باور داشته باشد که در هیچ منزلی بی کلید نماز نمی توان راه یافت و یا در آن مستقر شد. از این رو خداوند از آثار نماز را دست یابی به مقامات مؤمنان حقیقی (انفال، آیات 3 و 4) از جمله مقام متقین (بقره، آیات 2 و 3)، مقام صادقان (بقره، آیه 177)، مقام مخبتان و خاضعان (حج، آیات 34 و 35)، مقام محسنان (هود، آیات 114 و 115) و مقام ابرار (بقره آیه 177) برمی شمارد که از جمله آنها نیز مقام محمود و شفاعت (مدثر، آیات 42 تا 48) می‌داند. پس شخصی که می‌خواهد متأله (خدایی) شود و مظهر اسمای الهی گردد و قدرت و توانایی خدایی را درخود فعلیت بخشد و در مقام مظهریت ربوبیت بنشیند، می‌بایست به نماز به عنوان مهم ترین راه، عامل، علت و مانند آن بنگرد و هرگز از آن غافل نشود.

از آیات قرآنی حتی به دست می‌آید که انسان برای رسیدن به آسایش و آرامش دنیوی درعالم ناسوت و طبیعت نیز نیازمند نماز است؛ زیرا از مهم ترین آثار نماز، امنیت و آرامش (بقره، آیه 277)، بهره مندی از رحمت (توبه، آیه 5)، رزق الهی و رسیدن به آسایش (انفال، آیات 3 و 4)، و راه رهایی از همه مشکلات (بقره، آیات 45و 153) است.

از این رو نماز نه تنها زیباترین شیوه نیایش و پرستش بلکه کامل ترین و مهم ترین وسیله برای رسیدن به همه مراتب و منازل انسانی تا مقام مظهریت در ربوبیت است که کامل ترین حالت تکاملی بشر و پایان سیر وجودی انسان به یک معناست. براین اساس خداوند از انسانها خواسته است تا برای رسیدن به مقام خدایی شدن از وسیله و ابزار مناسب این کار استفاده کنند (مائده، آیه 35) که مهم ترین و بهترین ابزار نیز چیزی جز نماز نیست. (بقره، آیات 45 و 153)

نماز همچنین ساده ترین و آسان ترین پرستشی است که می‌توان در میان عبادات و آیین ها و مناسک دیگر یافت؛ افزون بر این که در عین سادگی و آسانی، کامل ترین و مؤثرترین شیوه پرستش نیز می‌باشد. با این همه همین عمل ساده و آسان برای بسیاری از مردم سخت و دشوار محسوب می‌شود. علت این سختی را می‌بایست در بینش و نگرش انسانها جست. از این رو خداوند در آیاتی به تحلیل و تبیین علل و عوامل سخت بودن نماز برای گروهی و آسان بودن آن برای جماعتی پرداخته که در این جا به آنها اشاره می‌شود.

بسترهای آسانی نماز

چنان که گفته شد، نماز با همه سادگی و آسانی برای بسیاری از انسانها سخت است و بارها دیده شده که حتی مسلمانان نیز از انجام آن غافل شده و نماز نمی گزارند. ریشه این سختی در بینش و نگرش افراد است، چرا که رفتار آدمی متأثر از آنهاست و همین بینش و نگرش است که کارها را حق و باطل، درست و نادرست، مفید و بیهوده، سخت و آسان می‌کند. بارها دیده شده که کارهای بسیار سخت به سبب نوع نگرش افراد، کارهایی بسیار ساده و آسان جلوه می‌کند و در مقابل، برخی از کارهای آسان چنان سخت می‌نماید که شخص هیچ گرایشی به انجام آن نشان نمی دهد. چرا که نگرش انسان به موضوع می‌تواند کاه را کوه و کوه را کاه سازد. کسی که اراده قوی به انجام کاری داشته باشد و مانند عشاق شود، در آن صورت هیچ سد و مانعی نمی تواند در برابر اراده او ایستادگی کند و تاب بیاورد.

برای این که اقامه نماز با رعایت تمامی حدود و احکام و آداب و شرایط آن برای شخص آسان شود، می‌بایست به حوزه نگرش ها و بینش‌های او رفت و تغییرات و تصرفاتی در آن حوزه ایجاد کرد تا روحیه و روان شخص دگرگون شود.

خداوند در آیات 45 و 46 سوره بقره، مهمترین و اصلی ترین عامل در آسانی اقامه نماز از سوی انسان را، ایمان به لقاءالله و بازگشت به خدا می‌داند. به نظر می‌رسد که در انجام این عمل آسان سازی نیازی به قطع و یقین نیست، بلکه همین اطمینان که از آن به ظن نوعی نیز یاد می‌شود، کفایت می‌کند.

به سخن دیگر، برای آسان شدن، بر شخص، لازم نیست که او به مقام شهود قطعی و یقینی برسد و کشف الغطایی برای وی رخ دهد و دوزخ و بهشت را به چشم سر یا دل ببیند (تکاثر، آیات 5 تا 7)، بلکه گمان، ظن نوعی و اطمینان که از آن به علم عرفی نیز یاد می‌شود، در این مسأله کفایت می‌کند. همین که انسان از دایره شک و تردید بیرون رود و احتمال کوچکی دهد که خدایی و آخرت و حساب و کتابی است، به نماز رو می‌آورد و برای رهایی از آتش دوزخ احتمالی، نماز برای او آسان می‌شود؛ چنان که اگر کسی احتمال دهد که در بیابان پیش رو، با فقدان آب مواجه خواهد شد، تحمل حمل مقداری آب برای او آسان می‌شود و باجان و دل، آن را با خود حمل می‌کند و مشکلات حمل را اصلاً نادیده می‌گیرد.

بازگشت به سوی خدا، زمینه ساز توجه به نماز

به هر حال، احتمال ملاقات خداوند و بازگشت به سوی خدا، برای آسان شدن کارهای سخت کفایت می‌کند، چه رسد به نماز که خود آسان ترین پرستش و عبادت در میان عبادات است. البته از آیات 3 سوره نمل و 4 سوره لقمان، به دست می‌آید که یقین و قطع کامل به موضوعی چون قیامت می‌تواند رفتار انسانی را به گونه ای خاص تحت تاثیر قرار دهد و نه تنها شخص را به نماز و دیگر اعمال مقبول شرعی گرایش دهد، بلکه عامل مهمی در تغییر کامل رفتاری می‌باشد؛ زیرا کسی که یقین به آخرت یابد دایم الذکر و الصلاه می‌شود و هیچ گاه از نماز و ذکر الهی غافل نمی شود. از این رو در این آیات با آوردن فعل مضارع یقیمون الصلاه، به اقامه دایمی نماز از سوی افرادی که در مقام یقین هستند، اشاره می‌کند. کسی که در مقام شهود و علم یقین است، هرگز دمی از خدا و نمازگزاری و ذکر او غافل نمی شود. پس آنانی که دایم در نمازند، همان اهل یقین هستند؛ حال چه این یقین ایشان از باب علم الیقین یا عین الیقین یا حق الیقین باشد.

بر این اساس می‌توان زمینه ها و بسترهای لازم در آسانی اقامه نماز را در امور شناختی و بینشی و نگرشی انسان جست وجو کرد.

بی گمان پذیرش فلسفه آفرینش و هدفمندی آن در کنار پذیرش خدا و معاد و پروردگاری خداوند، مهم ترین عامل در انجام کارهایی است که ما از آن به شریعت یاد می‌کنیم. کسانی که حقیقت هستی و پروردگاری را درک کرده باشند، می‌کوشند تا خود را با فلسفه و هدف آفرینش هماهنگ سازند. لذا به نماز به عنوان یک عامل مهم در این همانند و هماهنگ سازی توجه ویژه داشته و آن را انجام می‌دهند. از این رو خداوند در آیاتی چند ایمان را مهم ترین بستر و زمینه ساز برای اقامه نماز می‌داند. (مائده، آیه 55؛ انعام، 92؛ توبه آیات، 18 و 71)

خداوند همچنین در آیات 15 تا 17 سوره اعلی به نقش پذیرش معاد و آخرت طلبی در برپایی نماز اشاره می‌کند. در این آیات خداوند می‌فرماید اگر دوزخیان دنیا را بر آخرت مقدم نمی‌داشتند و به آن چه موجب فلاح و رستگاری آنان می‌شد، روی می‌آورند، نماز خواندن بر آنان آسان می‌شد و آن را به جا می‌آوردند.

ایمان به آخرت

به هر حال، ایمان به آخرت، زمینه ای برای برپایی نماز و آسانی آن برای شخص می‌شود. (بقره، آیات 43 تا 46؛ انعام، آیه 92) چنان که ترس از اهوالات قیامت و آتش دوزخ نیز این کار را آسان می‌سازد. (نور، آیه 37)

در همین راستا خداوند در آیه 72 سوره انعام، توجه به حشر و نشر روز قیامت را زمینه ساز اقامه نماز می‌شمارد و بر این تاکید می‌کند که چگونه بینش ها و نگرش ها در رفتارهای آدمی تاثیرات مثبت یا منفی به جا می‌گذارد.

از آن جایی که بینش ها و نگرش ها و بویژه ایمان، مبتنی بر دو عنصر اساسی عقل و عاطفه است؛ از این رو خداوند عقل آدمی را مهم ترین عامل در اقامه نماز و آسانی آن برای افراد برمی شمارد و می‌فرماید که خردمندان کسانی هستند که نماز گزاردن برای آنان آسان است و در مقابل، کسانی که بی خرد هستند نماز را بازیچه و لهو و لعب می‌شمارند. (مائده، آیه 58)

همچنین در آیات 13 و 17 سوره لقمان به نقش عواطف و احساسات یعنی محبت و برخوردهای دوستانه در توجه یابی و توجه دهی دیگران به نماز اشاره می‌کند و می‌فرماید همان گونه که می‌بایست خرد و عقل را در تحقق رفتار درست مورد نظر قرار داد هم چنین می‌بایست عواطف و احساسات را برانگیخت. در این راستا موعظه و پندهای دوستانه می‌تواند در ایجاد انگیزه و یا افزایش آن تأثیرگذار باشد و رفتاری چون نمازگزاری را برای شخص آسان کند.

از دیگر عوامل برای آسانی نماز، جو اجتماعی جامعه است. فضایی که جامعه برای کارهای هنجاری فراهم می‌آورد، در تشویق افراد به کارهای هنجاری و نیک، تاثیر مستقیم و شگرفی دارد. اگر در جامعه ای فضا به گونه ای باشد که هنجارهایی چون نمازگزاری یک ارزش و فضیلت باشد، برای افراد، نماز گزاردن آسان خواهد بود؛ اما اگر جو و فضای اجتماعی به گونه‌ای باشد که هنجارها و ارزش‌ها ضدارزش شمرده شود و هنجارگرایان و ارزش گرایان مورد تمسخر هنجارشکنان قرار گیرند، انجام کارهای نیک و هنجاری از جمله نماز نیز سخت و دشوار خواهد بود. بر این اساس خداوند در آیه 58 سوره مائده به مساله استهزاء نمازگزاران از سوی برخی از بی خردان جامعه اشاره می‌کند و در آیه 21 سوره حج به صراحت بر نقش قدرت و حکومت مؤمنان در برپایی و گسترش نماز در جامعه و آسان شدن آن بر مردم تأکید می‌کند. این که جامعه ایمانی از این جایگاه قدرت برخوردار باشد که هنجارها و ارزش هایی چون نماز را در جامعه گسترش دهد، خود مهم ترین عامل در آسان شدن نماز برای افراد جامعه خواهد بود.

از دیگر عواملی که بستر مناسبی برای اقامه نماز و آسان شدن آن در آیات قرآن بدان اشاره شده، می‌توان به تسلیم شدن در برابر خدا (انعام، آیات 71 و 72)، تقوا (آل عمران، آیات 15 و 17؛ روم، آیه 31)، تمسک به کتاب خدا و دستورها و آموزه‌های پسندیده و نیک آن (اعتراف، آیه 170)، توجه یابی به نظارت خدا و آگاهی او به همه اعمال انسانی (بقره، آیه 110)، دعا و نیایش در توفیق یابی انسان برای نمازگزاری و دیگر کارهای نیک (اعراف، آیات 35 تا 40) صبر و شکیبایی (آل عمران، آیه 200) اشاره کرد.

به هر حال، آن چه بیان شد، تنها گوشه ای از علل و عواملی است که می‌تواند بینش و نگرش افراد را تغییر داده و کارهای سخت را آسان نماید و انسان را متوجه انجام کارهایی از جمله نماز کند و نمازگزاری را بر وی آسان کند. اما این که چگونه نمازگزاری باشیم تا به این هدف اساسی آفرینش دست یابیم و از آثار نماز بهره مند شویم، مطلبی است که در آیات دیگر به آن اشاره شده است.

آداب نماز و نمازگزار

آدابی که برای نمازگزار بیان شده، به دو دسته آداب ظاهری و باطنی تقسیم می‌شوند. (بقره، آیه 238، انعام، آیه 92؛ معارج، آیه 34)

از جمله آداب ظاهری نماز می‌توان به جمال و آراستگی ظاهر نمازگزار اشاره کرد. (اعراف، آیه 31) آراسته ساختن خویش به زینت و آرایه ها در هنگام نماز بویژه در هنگام حضور در مساجد و اقامه نماز مورد تأکید خداوند است. از جمله این آرایه ها می‌توان به لباس زیبا، شانه کردن مو، عطر زدن و مانند آن اشاره کرد. (تفسیر نورالثقلین، ج 2، ص 18 و 19، ص 61 تا 68)

همچنین طهارت در ظاهر و شست وشوی بدن و مو و مانند آن نیز مورد تأکید قرار گرفته و حتی مهمترین اصل در نماز، طهارت از طریق وضو و غسل و مانند آن دانسته شده است. (نساء، آیه 43؛ مائده، آیه 6؛ مدثر، آیه 4)

استعاذه به خدا در هنگام قرائت در نماز (نحل، آیه 98 و مجمع البیان، ج 5 و 6، ص 593)، استغفار در نماز بخصوص هنگام سحر (آل عمران، آیات 15 و 17)، انتظار کشیدن برای درک نماز در وقت خود (آل عمران، آیه 200؛ البرهان، ج 1، ص 732، حدیث 9)، بالابردن دستها تا گلوگاه به هنگام گفتن تکبیرات نماز (کوثر، آیات 2 و 3؛ نورالثقلین، ج 5، ص 683، احادیث 17، 20 و 22)، پرهیز از عبث و توجه به اطراف (بقره، آیه 238؛ التبیان، ج 2، ص 276)، پرهیز از کسالت و خواب آلودگی (نساء، آیات 43 و 143؛ توبه، آیه 54؛ نورالثقلین، ج 1، ص 438، حدیث 261)، لزوم نشاط (همان)، تقارن و هماهنگی نمازگزاران در افعال نماز جماعت (بقره، آیه 43 با اشاره به واژه مع)، تلاوت آیات خدا (آل عمران، آیه 113 و مجمع البیان، ج 1 و 2، ص 816)، توجه به معنا و قرائت صحیح و توجه به معانی اذکار آن (نساء، آیه 43)، اقامه نماز به جماعت (بقره، آیه 43؛ آل عمران آیه 43 و اعراف، آیه 29؛ مجمع البیان، ج 3 و 4، ص 635)، حضور در مسجد (اعراف، آیه 29 و مجمع البیان، همان)، حضور قلب (نساء، آیه 63)، خشوع (بقره، آیات 45 و 238 و مومنون، آیات 1 و 2)، پایین انداختن چشم در نماز به طوری که صدق بستن نکند (مومنون، آیه 4) از امام صادق در این باره روایت است که ایشان خشوع را به معنای فرو هشتن چشم در نماز گرفته است (بحارالانوار، ج 81، ص 264)، خضوع همراه با بندگی در ظاهر (بقره، آیه 238 و اعراف، آیه 206؛ قنوت به معنای خشوع، خضوع، دعا در حال نماز، سکوت و نیز طول قیام در نماز آمده است)، خوف و خشیت از خدا (فاطر، آیه 18 و معارج، آیات 22 و 27)، مداومت در دعا و نیایش (اعراف، آیه 29 و مجمع البیان، ج 1. 2، ص 600)، ذکر و یاد خدا (اعلی، آیه 15)، مواظبت بر اوقات نماز (بقره، آیه 238؛ طه، آیه 130 و اسراء، آیه 78 و هود، آیه 114)، رفع نیازهای مردم در هنگام نماز (ماعون، آیه 2 تا 7)، سکوت و اجتناب از کلام بی جا (بقره، آیه 238) و همچنین طولانی کردن قیام در نماز (بقره، آیه 238، از معانی قنوت) از مهم ترین آداب نماز است که مستحب است رعایت شود تا نماز تأثیر واقعی خود را به جا گذارد.