آثار
الف) علوم قرآنى و تفسیر و حدیث
1 ـ تفسیر الهى یا تفسیر اردبیلى. بعضى این اثر را اوّلین تفسیر پارسى در عهد صفویه دانسته اند. مولف آن را در دو مجلّد به زبان فارسى نگاشته و شامل تمام قرآن است. میرزا عبدالله افندى نسخه اى از آن را به خط مؤلف دیده است. حاجى خلیفه از آن به عنوان تفسیر الاردبیلى نام مى برد[42] و شیخ آقا بزرگ آن را تفسیر الهى معرفى مى کند.[43]
2 ـ تفسیر القرآن الکریم: الهى این تفسیر را به زبان عربى نوشته و گویا شامل تمامى سوره فاتحه الکتاب و چند آیه از سوره بقره مى باشد. مؤلف ریاض العلما نسخه اى از این تفسیر را به خط پدید آورنده، در شهر اردبیل مشاهده کرده است. این تفسیر در ده هزار سطر بود.[44]
3 ـ منهاج الفصاحه در شرح نهج البلاغه: این اثر از اوّلین کتابهاى مشتمل بر معارف شیعه به زبان فارسى در عهد صفویه به شمار مى رود. میرزا عبدالله افندى مى گوید: «نسخه اى از آن را در شهر رشت و نیز نسخه اى به خط خودش در اردبیل دیده ام.» محمدعلى تربیت نمونه اى مخطوط از آن را در کتابخانه اسعد پاشا در استانبول ترکیه ملاحظه نمود. همچنین نسخه هایى از این اثر در کتابخانه هاى معروف کشور چون آستان قدس رضوى، کتابخانه مجلس شوراى اسلامى و مدرسه شهید مطهرىنگاهدارى مى شود. این کتاب به صورت سنگى به طبع رسیده و در کتابخانه امیرالمؤمنین(علیه السلام)موجود مى باشد.[45]
4 ـ ترجمه مهج الدعوات سید بن طاووس
ب: مباحث کلامى و اعتقادى
5 ـ اثبات الواجب تعالى: این اثر شرحى عربى است بر «اثبات الواجب جدید» از ملا جلال الدین دوانى که الهى اردبیلى به اصرار دوستان در سال 910ق. به رشته تحریر درآورد.[46]
6 ـ الامامة: رساله اى است به فارسى که در آن دلایلى براى اثبات مقام و فضایل ائمه هدى اقامه گردیده است. همین کتاب را مولف به زبان ترکى هم نگاشته که برخى مى گویند به امیر على شیر نوایى تقدیم نموده و عده اى خاطر نشان نموده اند براى شاه اسماعیل صفوىنوشته است.[47]
7 ـ تاج المناقب فى فضائل الائمة الاثنى عشر: کتاب است مفصل به زبان فارسى که طى آن مولف فضایل و خصال ستارگان درخشان آسمان امامت را برشمرده و با دلایل عقلى و نقلى به اثبات امامت آن فروغهاى فروزان پرداخته است. مولف آن را در دوازده جوهر براى شاه طهماسب نوشت. صاحب ریاض العلما مى گوید: نسخه اى از آن را در بارفروش (بابل) مازندران دیده ام.
8 ـ حاشیه جلالیه: تجریدالکلام یا تجرید العقاید خواجه نصیر طوسى (متوفى 672ق) در کلام شیعى است. علاءالدین على بن محمدقوشچى (م 879ق) بر آن شرحى به نام شرح جدید نوشته است، ملاّ جلال الدین دوانى(م908ق) بر این شرح حاشیه اى نوشته است و صدرالدین محمد دشتکى شیرازى (م903ق) بر ردّ حاشیه دوانى، حاشیه نگاشت و باز علاّمه دوانى در ردّش حاشیه اى نوشته که به حاشیه جدید جلالیه مرسوم است. الهى اردبیلى طى حاشیه جلالیه، آراى دشتکى را ردّ نموده و به نقد حاشیه اش پرداخت و از نظرات استادش مرحوم دوانى دفاع نمود.[48] این حاشیه تحت عنوان «الحاشیة القدیمة الدوانیة على الشرح الجدید التجرید» معروف است که الهى بر آن حاشیه اى نگاشته است.[49]
گفته اند اولین کسى که بر شرح تجرید قوشچى حاشیه نوشت، الهى مى باشد. در دیباچه کتاب مى خوانیم:
«در این کتاب افکار خود و خلاصه نظرات و یافته هاى متاخرین را به خصوص تحقیقات دوانى را گرد آورده ام و اشکالاتى را یادآور شده ام.»
این حاشیه تا مبحث علّت و معلول است.
9 ـ المحکمات بین الطبقات، الصدریه و الجلالیه: الهى حاشیه دیگرى بر شرح جدید تجرید نوشته که غیر از حاشیه قبلى و شامل بحث امور عامّه است. مجموعه نوشته هاى دوانى و دشتکى شیرازى را «الطبقات الصدریّه و الجلالیّه» و یا المحکمات بین الطبقات الصدریه و الجلالیه» مى نامند. یعنى دو حاشیه قدیم و جدید از صدرالدین و حواشى جدیدتر از دوانى است.[50] و در برخى منابع و فهرست ها از حاشیه بر شرح جدید تجرید یاد کرده اند[51]
حکمت و منطق
10 ـ تعلیقه شرح جلالى لرسالة اثبات العقل: متن کتاب اثباة العقل از خواجه نصیرالدین طوسى است که جلال الدین دوانى بر آن شرح نوشت و الهى اردبیلى بر این شرح تعلیقه اى توضیحى و انتقادى نوشت. صاحب ریاض این اثر را به خط الهى دیده است.[52]
11 ـ حاشیه بر تحریر القواعد فى شرح الشمسیه: کتاب تحریر القواعد المنطقیه فى شرح الشمسیه از نجم الدین عمر کاتبى قزوینىمتوفى به سال 675ق است و قطب الدین محمد رازى[53] (متوفى 766ق) بر آن شرحى نوشته است. الهى اردبیلى و یکى از شاگردانش بر این شرح حاشیه اى زده اند. موضوع این اثر در منطق مى باشد.[54]
12 ـ حاشیه بر «الحاشیه الشریفیه على شرح المطالع»: اصل متن تحت عنوان لوامع الاسرار فى شرح مطالع الانوار تالیف سراح الدین محمود بن ابى بکر اُرموى (متوفى 689ق) مى باشد که شرح آن از قطب ا لدین محمد رازى بویهى است و میر سید شریف جرجانى بر آن حاشیه نوشته و الهى بر این نگاشته اخیر حاشیه زده است. برخى گفته اند: الهى بر شرح رازى، حاشیه نگاشته است.[55]
13 ـ حاشیه بر شرح الهدایة الاثیریه: هدایة الحکمة از تالیفات اثیرالدین مفضل بن عمرابهرى (متوفى 660ق) است. کمال الدین میر حسین فرزند معین الدین حسینى میبدىمنطقى (کشته در سال 910ق) بر این اثر شرحى دارد که الهى اردبیلى بر آن حاشیه نوشته است.[56]
14 ـ حاشیه شرح هدایت بخارى: میرک بخارى مانند قاضى میبدى شرحى بر هدایة الحکمة ابهرى دارد. الهى بر این شرح نیز حاشیه زده است.[57]
ریاضیات، هیات و نجوم
15 ـ اساس القواعد فى اصول الفوائد: شرحى است بر فوائد بهائیه که مولف آن عمادالدین عبدالله فرزند محمد جوینى بغدادى است. البته این نظر حاجى خلیفه مى باشد، ولى شیخ آقا بزرگ عقیده دارد این کتاب از نگاشته هاى عبدالله فرزند محمد فرزند عبدالرزاق است که در سال 675ق. براى شمس الدین بهاءالدوله محمد فرزند جوینى ساخته و الهى اربیلى بر آن شرحى نوشته است.[58]
16 ـ تلخیص تحریر اقلیدس: متن از خواجه نصیرالدین طوسى است که الهى ضمن تلخیص فواید زیادى بر آن افزوده و براهین و مسایل بدیعى در خاتمه آورده و براى امیر على شیر نوایى پرداخته است.[59]
17 ـ حاشیه بر تحریر اقلیدس: الهى علاوه بر تلخیص بر تحریر اقلیدس بر اصل آن حاشیه اى نوشته که صاحب ریاض العلما و مدرس تبریزىاز آن یاد کرده اند.[60]
18 ـ حاشیه بر تذکرة النصیریّه: اصل تذکره از خواجه نصیرالدین طوسى در هیأت و نجوم که «الهى» قبل از سال 920ق بر آن حاشیه زد و به امیر على شیر نوایى اهدا نمود.[61]
19 ـ حاشیه بر شرح چغمینى: متن معروف به الملخص در هیات مربوط به محمود فرزند محمد چغمینى خوارزمى است. قاضى زاده رومى (موسى فرزند محمود) در سال 815ق شرحى عمیق بر آن زده که الهى اردبیلى بر این شرح حاشیه اى نگاشته است.[62]
20 ـ شرح اشکال التأسیس: کتاب اشکال التأسیس از آثار مهم در هندسه و دانش هیأت نگاشته محمد بن اشرف سمرقندى (متوفى 600 ق) است که الهى هم بر اصل آن شرح نوشته و هم بر شرح آن که از قاضى زاده رومى(زنده 844ق) است، حاشیه زده است.[63]
21 ـ شرح بر رساله بیست باب: اصل این رساله در اسطرلاب از خواجه نصیرالدین طوسىاست و مدرس تبریزى و خوانسارى یادآور شده اند. الهى بر آن حاشیه نوشته است.
22 ـ حاشیه بر شرح مفتاح غیب الوجود: اصل کتاب در هیأت است و الهى بر شرح آن حاشیه اى نگاشته است.[64]
فقه و اصول
23 ـ تعلیقه بر حاشیه شریف بر شرح مختصر ابن حاجب ایجى: اصل کتاب منتهى السوال و الامل فى علم الاصول و الجدل نام دارد که ابن حاجب مالکى (متوفى به سال 646ق) مولف آن است و خود به تلخیص آن روى آورد و مختصر المنتهى یا مختصر ابن حاجب نامیده شد. بر این مختصر قاضى عضدالدین عبدالرحمان بن احمد ایجى (متوفى 756ق) در سال 734 ق شرح جالبى نگاشته که بر آن شروح و حواشى متعددى نوشته اند و معروف آنها حاشیه میر سید شریف جرجانى است. الهى تعلیقه اى بر این حاشیه دارد.[65]
24 ـ شرح تهذیب طریق الى علم الاصول: کتاب تهذیب الاصول از علامه حلّى متوفّى به سال 736ق است. الهى اردبیلى بر آن شرحى دارد و صاحب ریاض آن را جزء آثار وى بر مى شمارد.[66]
25 ـ حاشیه بر شرح المواقف: متن این اثر از قاضى عضدالدین ایجى (متوفى 756ق) است که میر سید شریف جرجانى (متوفى 816ق) در شوال 807 از شرح آن خاتمه یافته است و الهى اردبیلى بر این شرح حواشى جالبى نگاشته است.[67]
26 ـ خلاصة الفقه: از مهم ترین آثار فقهى شیعه و نخستین اثر جامع در این مورد به زبان فارسى است که مولف آن را در سال 911 ق براى شاه اسماعیل صفوى پرداخته است.
27 ـ شرح ارشاد: اصل متن به نام ارشاد الاذهان الى احکام الایمان از علاّمه حلّى است که الهى بر آن شرحى نگاشت و صاحب ریاض العلما به آن اشاره دارد.[68]
28 ـ حاشیه بر قواعد: قواعد العقائد یا کشف الفوائد از علاّمه حلّى در فقه شیعى است که الهى بخشى از این کتاب حاشیه هایى نگاشته است.[69]
ادبیات و عرفان
29 ـ دیوان الهى
30 ـ شرح گلشن راز: این شرح که بر کتاب گلشن راز شبسترى است، شامل تمام ابیات و حاوى شرح 1005 بیت است و نیز داراى خطبه اى به نظم (50 بیت) و مقدمه اى مفصل در دوازه مطلع در توضیح مبانى عرفان مى باشد، تاریخ اتمام آن سال 908ق است که سال خاتمه اش با عنوان کتاب (با احتساب حروف ابجد) یکى است:
شده تاریخ اتمامش چو روشن *** زده عقلش رقم از «شرح گلشن»[70]الهى اردبیلى در این شرح مانند بسیارى از شروح دیگر گلشن راز تحت تاثیر شرح محمد لاهیجى (متوفاى 912ق) بوده است.
31 ـ کشف الاسرار: رساله اى است در عرفان که آقاى دکتر محمدرضا برزگر خالقى عقیده دارد این نوشتار در واقع همان مقدمه شرح گلش راز به قلم الهى اردبیلى است که به طور جداگانه رونویسى کرده و آن را کشف الاسرار نامیده اند، امّا نجیب مایل هروى آن را اثرى جداگانه مى داند و در مجموعه رسایل خطى فارسى آن را به طبع رسانیده است.[71] همچنین آقاى غلامحسین حجّتى نیا این رساله را پس از تصحیح و مقدمه و تعلیقات و پاورقى هاى قابل توجه در نشریه «کیهان اندیشه» چاپ کرده است.[72]
آثار دیگر
32 ـ فراست: رساله اى است به زبان فارسى که در آن احوال ظاهرى و باطنى انسان با استدلالهاى بررسى شده و ذکاوت و خلاقیّتهاى و تواناییهاى فکرى بشر ارزیابى گردیده است. دراین نوشتار مولف فراست را از دو دیدگاه عقل و شرع مورد توجه قرار داده و در یک مقدمه، دو حرف و یک خاتمه تنظیم کرده که در بررسى هاى روان شناسى اسلامى حائز اهمیت است.[73]
33 ـ رساله اى در قیافه شناسى انسانها: به نظر مى رسد در ادامه موضوع قبلى باشد.
34 ـ حواشى متفرقه: میرزا عبدالله افندى آن را در آذربایجان دیده است. این اثر حاوى حواشى متعدد بر کتابهاى گوناگون در علوم و فنون مى باشد و ظاهراً تعلیقات پراکنده اى است که الهى بر آثارى چند نگاشته و در مجموعه اى تدوین شده است.
31 ـ اجازات: شامل اجازه هایى روایى است که استادان الهى براى وى صادر کرده اند.
منبع:فرهیختگان تمدن شیعه