از آنجا که اصل وجود هر انسانی از پدر و مادر است ، می توان گفت درمیان پیوندهای خویشاوندی ، هیچ کس به اندازه پدر و مادر به انسان نزدیک نیست . همچنانکه هیچ کس به اندازه آنها ، با انسان مهربان نیست . پدر و مادر بعد از خداوند ، حق حیات بر گردن فرزند دارند . این دو موجود مهربان ، فرزند یا فرزندان خود را از دوران ضعف و ناتوانی آنها یعنی از دوران کودکی تا زمان توانمندی یاری می رسانند و همه امکانات خود را سخاوتمندانه نثار فرزندان می کنند . بنابراین نقش حیاتی و ارزشمند پدر و مادر در پرورش و رشد فرزند ، بر کسی پوشیده نیست و بر فرزندان لازم است که قدر زحمات پدر و مادر را بدانند .
جایگاه پدر و مادر در تمام ادیان آسمانی و حتی مکاتب غیرالهی ، مورد احترام و تکریم قرار گرفته است . پیامبر و اهل بیت آن حضرت و همچنین آیاتی از قرآن کریم ، به طور مکرر ، مقام و منزلت والدین را بیان کرده و به انسانها سفارش می کنند که از احترام به پدر و مادر و نیکی به آنها غفلت نورزند . در چند سوره از قرآن کریم ، نیکی به والدین ، بلافاصله پس از مبحث توحید آمده است . اهمیت این موضوع تا بدان پایه است که در روایات اهل بیت پیامبر (ص) توصیه شده که حتی اگر پدر و مادر کافر باشند ، رعایت احترامشان لازم است . در سوره انعام قسمتی از آیه 151 می خوانیم : " ... چیزی را شریک خدا قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید ... "
در روایات بسیاری به نقل از پیامبر و اهل بیت آن حضرت ، نیکی به والدین مورد تاکید قرار گرفته است و حق هریک از آنها بر فرزند به تفصیل بیان شده است . در روایتی از پیامبر اسلام (ص) می خوانیم : " رضایت خدا با رضایت والدین است ."
در تاریخ آمده است که روزی مردی خدمت رسول خدا (ص) رسید و گفت : ای رسول خدا ، من گناهکارم و اعمال ناپسند بسیاری انجام داده ام ، آیا می توانم توبه کنم ؟ پیامبر (ص) به او فرمود : " آیا هیچ یک از پدر و مادرت زنده هستند ؟ " گفت : آری ، پدرم زنده است . پیامبر فرمود : " برو ، به او نیکی کن تا آمرزیده شوی ." وقتی او راه افتاد ، پبامبر (ص) فرمود : " ای کاش مادرش زنده بود ". یعنی نیکی به مادر از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است .
برپایه روایات دینی ، احسان به والدین ، سبب طولانی شدن عمر ، همنشینی با نیکان در آخرت و همچنین موجب مغفرت الهی می شود . اینک به جنبه هایی از کارکردهای تربیتی والدین اشاره می کنیم .
هریک از پدر و مادر از جایگاهی خاص در ساختار خانواده برخوردارند . آنها با توجه به موقعیتشان در محیط خانواده ، نقش هایی متفاوت و در عین حال مکمل را ایفا می کنند . در جاهایی حضور مادر ، پررنگ تر و در مواردی حضور پدر مؤثرتر است . به هر حال آنها می توانند به طور مشترک نیز بر مناسبات خانوادگی تاثیر بگذارند . در ساختار یک خانواده کامل ، یعنی خانواده متشکل از پدر و مادر و فرزندان ، معمولا" پدران نان آور خانواده هستند و مسئولیت تامین معاش و نیازهای اقتصادی خانواده برعهده آنان است . گرچه امروزه به علت سختی زندگی ، زنان نیز دوشادوش مردان در تامین بخشی از هزینه های زندگی ، سهیم هستند ، اما مردان ، اوقات بیشتری را در خارج از کانون خانواده می گذرانند . این امر ممکن است سبب کمرنگ شدن رابطه میان پدران و فرزندان شود . پدر به عنوان سمبل اقتدار در خانواده ، نقش مهمی در تربیت روحی و روانی فرزندان دارد . رابطه پدر با هریک از فرزندان دختر و پسر ، از اهمیت خاصی برخوردار است .
گزارشی در این باره
پدر می تواند راهنمای فکری خوبی برای پسر باشد . او می تواند پسر را برای ایفای نقشهای مردانه ، تربیت کند . برپایه تحقیقات انجام شده ، پسرها از سن سه سالگی می کوشند رفتار خود را شبیه پدر کنند . پسر به محبت پدر و احساس تفاهم با او نیازمند است . پدران باید از تمایل پسران برای تقلید از آنها در طرز راه رفتن و یا لباس پوشیدن و صحبت کردن ، استقبال کنند . این تقلیدها را نباید نکوهش کرد . تقلید از گفتار و رفتار پدر ، ممکن است به یادگیری ارزش ها و سنتهای اجتماعی بیانجامد . بهترین رابطه بین پدر و فرزند پسر ، برپایه دوستی و صمیمیت شکل می گیرد . ارتباط نزدیک و صمیمی پسر با پدر و حمایت های فکری او ، سبب می شود که فرزند پسر احساس کند از پشتوانه ای محکم برخوردار است . البته در این حمایتها نباید افراط شود ، زیرا فرزند شخصیتی وابسته پیدا می کند .
رابطه پدران با دختران نیز از اهمیت خاصی برخوردار است . دختر مرد آرمانی اش را از طریق پدر شناسایی می کند . رفتار پدر با همسرش ، نقش زیادی در نگاه دختر به زندگی مشترک در آینده دارد . دخترانی که رفتار احترام آمیز پدر با مادر را در خانه می بینند ، از ازدواج و آینده خود تصویری مثبت در ذهن خواهند داشت . پدران می توانند راهنمای فکری خوبی برای فرزندان دختر خود باشند . پدر باید به دختر محبت کند ، او را دوست بدارد و این دوستی را به صورت آشکار ابراز کند . این محبت ها در رشد عاطفی فرزند دختر ، بسیار مؤثر است . برخی پژوهش ها نشان داده که عدم وجود عاطفه و محبت میان پدر و دختر ، سبب می شود که او این محبت را در خارج از فضای خانه جستجو کند . این امر ، زمینه را برای بسیاری از انحرافات و کجرویها فراهم می کند .
درمورد نقش مادر در خانواده باید گفت که مادر ، مؤثرترین عامل تربیت و تامین کننده سلامت روحی ، روانی و جسمانی فرزندان است . نقش اساسی مادران در تربیت موجب شده است که در نظام تربیتی و حقوقی اسلام ، به مادران توجهی خاص شود . محبت مادر به فرزند چنان تاثیرگذار است که هیچ چیزی نمی تواند جای آن را بگیرد . نوازش مادر یکی از غذاهای روحی کودک است و مادر باید به اندازه لازم ، فرزند خود را از این غذای روحی بهره مند سازد . مادر از نظر روانی و عاطفی ، سرشار از محبت است و توان بالایی در ابراز احساسات و عواطف دارد . حال اگر از این توان ، درست استفاده شود ، در تحکیم پیوند خانوادگی و چگونگی شکل گیری روابط اجتماعی فرزندان نقش سازنده ای خواهد داشت . مادران بویژه درارتباط با دختران از کارکردهای تاثیرگذار تربیتی برخوردارند . روان شناسان معتقدند که پرورش صفاتی از قبیل اعتماد به نفس ، عزتمندی ، خودباوری برعهده مادرانی کارآمد و فهیم است . چرا که این فرشتگان محبت از طریق مسیری که با مهر خود می گشایند ، راه پرفراز و نشیب تربیت را هموار می کنند . مادر در تلطیف احساسات فرزند بویژه فرزند پسر ، نقش مهمی دارد . گاهی تند خوئیها و پرخاشگریهای پسران ، در یک مکالمه ساده و آرام بخش با مادران ، فرو می نشیند . مادران به دلیل عواطف قوی ، به گلایه ها و مشکلات فرزندان ، بهتر توجه می کنند و رازدارانی امین در خانواده هستند . به علاوه ، مادران می توانند درزمینه الگو دهی به دختران ، بسیار موثر و جهت دهنده عمل کنند . البته به شرطی که در ایجاد رابطه محبت آمیز با آنها موفق شده باشند.
اظهارات کارشناس محترم آقای پویا
این چنین است که به فرموده پیامبر گرامی اسلام (ص) ، پدر و مادر ، بزرگترین حق را بر گردن انسان دارند . به همین دلیل آموزه های اسلام بر شناخت و رعایت حقوق والدین و به خصوص مادر تاکید بسیار دارد . آیاتی از قرآن نیز به رنج و زحمت مادر در بدنیا آوردن کودک و پرورش او اشاره می کند . جایگاه ارزشمند والدین در پیشگاه خداوند ، خواه ناخواه ، آدمی را به تواضع دربرابر این موهبتهای الهی و رعایت ادب و احترام و نیکی به آنان وا می دارد .