كلمات كليدي : صحابه، عدالت صحابه، عملكرد صحابه، صحابه نزد اهل سنت، صحابه نزد فرق اسلامي
بسیاری از صحابه دارای صفات کمال و عالی بودهاند؛ اما برخی از ایشان هرگز به صفات مطلوب متخلق نبودند. با این حال آیا معقول است که بین این افراد هیچ تفاوتی وجود نداشته باشد و تمامی ایشان عادل باشند به این معنی که کسی حق ندارد به بررسی شخصیت ایشان بپردازد سپس حکم به عدالت و یا فسق ایشان کند. در این مقاله به بررسی صفات شخصی برخی صحابه میپردازیم تا از وجود برخی صفات به عدم تساوی صحابه پیببریم.
جهل
یکی از مشکلاتی که برخی صحابه به آن مبتلی بودند، در ماندگی ایشان حتی در برابر سوألات ساده مردم بود، با این حال چگونه میتوان بین ایشان و دیگران فرقی قائل نشد! ابوبکر و عمر و عثمان از جمله کسانی بودند که در بسیاری از مسائل و مجهولات به امیرالمومنین (ع) و دیگران متوسل میشدند.[1]
بیکفایتی
ابوبکر به عنوان حاکم اسلامی به اعمال خلافی که خالد بن ولید انجام داده بد سرپوش گذاشت و بلکه با چشم پوشی از خطاهای آن صحابی به تقدیر از او میپرداخت!![2] همچنین عمر بارها عنوان کرده بود که بیعت با ابوبکر بیخردی بود. و بارها ابوبکر بالای منبر اعتراف میکرد که تا علی در میان مردم هست او بهترین نخواهد بود و درخواست اقاله بیعت داشت، همچنین میگفت من شیطانی دارم که هنگام غضب بر من عارض میشود. فرار و شکست او در جنگها بخصوص جنگ خیبر، عزل شدن از قرائت سوره توبه در مکه، عزل شدن از سرپرستی صدقات، تخلف از لشگر اسامه، عقب رانده شدن او از امامت در مسجد توسط پیامبر(ص)، مخالفت با نقل حدیث و منع کتابت آن، مخالفت با آیات و سنت نبوی از جمله اموری است که بر بیکفایتی و نفاق ابوبکر دلالت دارد.[3]
غصب اموال فاطمه زهراء(س)
ابوبکر بعد از رحلت پیامبر(ص) با ادعای روایتی از پیامبر(ص) به غصب اموال حضرت فاطمه(س) پرداخت که با جواب آن حضرت از قرآن روبرور شد و ابوبکر نیز پاسخی نداشت جز اینکه بگوید مسلمانان من را بر این امر برگزیدند!!.[4]
ترس و فرار در جنگ
عمر به عنوان یکی از صحابه باسابقه به حساب میآید. اما حضور موثر و کارگشائی در جنگها ندارد. او در بسیاری از جنگها مانند یک سرباز معمولی بوده و در مواقع خطر بهترین راه را همچون ابوبکر و عثمان و...فرار میدانسته[5] و در این باره خودشان نیز اعترافاتی دارند. از جمله اینکه گفت شده در جنگ احد همه فرار کردند جز علی بن ابی طالب(ع) و زبیر و طلحة و أبودجانة و الحارث بن الصمة و الحباب بن المنذر و عاصم بن ثابت و سهل بن حنیف.[6] البته از این افراد نیز همه فرار کردند و کسی جز علی بن ابیطالب(ع) از پیامبر(ص) دفاع نکرد.[7]
درخواست قتل و نقشه ترور
اصحاب پیامبر(ص) که غاصبانه بر اریکه خلافت تکیه کردند بارها برای جنگ و قتل و اسارت ایشان برنامه ریزی داشتند که با شجاعت آن حضرت این نقشهها ناکام میماند.[8]همانطور که پیش از این قصد کشتن پیامبر(ص) را داشتند.[9]عمر که به عنوان یکی از صحابه باسابقه به حساب میآید، زود درخواست کشتن صحابه گرفتار و یا خارج از میدان جنگ را خواستار میشد که این درخواست در زمان پیامبر(ص) با مخالفت آن حضرت روبرو میشد و بعد از زمان ان حضرت هرگز عملی نشد. به چند نمونه از این موارد اشاره میکنیم:
1. درخواست قتل عبدالله بن ذوالخویصره بعد از جسارت عبدالله به پیامبر(ص).[10] در برخی از روایات اهلسنت آمده که عمر گفت: یا رسولالله(ص) اجازه بده من این منافق را بکشم.[11]
2. درخواست قتل عباس عموی پیامبر(ص) بعد از اسارت در جنگ بدر.[12]
3. درخواست قتل حاطب بن ابی بلتعه بعد از لو رفتن نقش پیامبر(ص) به مشرکین.[13]
4. درخواست قتل نعمان به دلیل شرابخواری.[14]
5. درخواست قتل عبدالله بن ابی از منافقین مشهور.[15]
6. درخواست قتل ابوسفیان.[16]
7. تهدید قتل امیرالمومنین علی(ع) در روز حمله وحشیانه به خانه وحی.[17]
8. دستور قتل اصحاب شوری برای انتخاب خلیفه در صورتی که کسی را انتخاب نکنند.[18]
تهدید
شیوه بیان و عملکرد عمر در برابر مخالفینش بخصوص اهلبیت(ع) همیشه با تهدید بوده. او برای پیشبرد اهداف خود این کار را سرلوحه عمل خود قرار میداد ولی بسیاری از این تهدیدات و لفاظیهای او هرگز عملی نشد. به چند تهدید عمر که هرگز عملی نشد. بعد از رحلت پیامبر(ص)، عمر با انکار رحلت پیامبر(ص) مردم را تهدید به مرگ میکرد تا بتواند فرصتی برای سقیفه نشینان در جهت غصب خلافت فراهم کند.[19] همچنین او با تهدید و ارعاب میخواست از امیرالمومنین علی(ع) برای ابوبکر بیعت بگیرد.[20] سعد بن عباده و حباب بن منذر به دلیل بیعت نکردن با ابوبکر محکوم به قتل شدند.[21] در ادامه همین سیاست به همراه چهارصدتن از یارانش که همگی از صحابه بودند به تهدید مخالفان ابوبکر پرداخت و آنان را تهدید به قتل کرد.[22]
از جمله اموری که شخصیت عمر را آشکار میکند تهدید عمر به آتش زدن خانه فاطمه زهراء(س) است که با علم به وجود اهلبیت(ع) در آن خانه بود و بد تر از این تهدید عملی شدن آن است که مورد اعتراف خود عمر و اهلسنت است.[23] در داستان خواستگاری او از ام کلثوم با تمام اختلافاتی که در این قضیه وجود دارد به تهدید عمر در این باره اشاره شدهاست.[24] این موارد تنها گوشهای از تهدیداتی است که در تمام زندگی عمر وجود داشته است.
خشونت
یکی دیگر از خصوصیات عمر خشونت زبانزد او بودهاست. در این زمینه افرادی که به نحوی از عمر تازیانه و یا کتک خورده و یا زندانی شدند را نام میبریم که در کتب اهلسنت نیز نقل شدهاست؛ مانند:
1. خواهرش فاطمه به دلیل اسلام آوردن.
2. شوهر خواهرش به دلیل اسلام آوردن.
3. کنیز ابومومل و امعبدالله دختر حنتمه، به دلیل اسلام آوردن.
4. کسی که به زیارت بیت المقدس رفته بود.
5. کسی که تمام عمر روزه گرفته بود.
6. کسی که در زمان کم آبی دو روز برای خانواده خود گوشت میخرید.
7. ابن مسعود
8. ابو الدرداء
9. ابو مسعود انصاری
10. کسانیکه کنیه ابوعیسی داشتند،از جمله عبیدالله فرزندعمر.[25]
11. ابوهریره
12. همسر خودش
13. رئیس قبیله ربیعه
14. امفروه خواهر ابوبکر
15.سعد بن عباده
16. بریدة بن الحصیب الاسلمی به دلیل اعتراض برآتش زدن خانه فاطمه(س) کتک خورد.
این افراد تعدادی از کسانی بودند که توسط عمر شکنجه شدند. اگر به کتب تاریخ و ...مراجعه شود تعداد بیشتری را میتوان یافت که گرفتار خشونت عمر شدند. تا حدی که به صورت ضرب المثل میگفتند: تازیانههای عمر از شمشیر حجاج برندهتر است.[26] چرا که او اولین کسی است که در اسلام تازیانه بدست گرفت و با آن امور مردم را مدیریت میکرد[27] تا جائی که گفته شده صف نماز جماعت را با تازیانه یکسان میکرد.[28] همچنین خشونت او در زندگی شخصی و ازدواج او با عاتکه بن زید هویداست.[29]
معامله خشونتبار عمر
انس بن مالک میگوید: مردی اعرابی شتران خود را برای فروش آورد. عمر برای معامله نزد او رفت و با لگد به تمام شتران زد. او میخواست شتران را برانگیزد تا رام بودن آنها را امتحان کند. اعرابی گفت: ای بیپدر شتران من را رها کن. اما عمر به کار خود ادامه میداد. اعرابی گفت: گمان دارم که بد مردی باشی!. عمر پس از امتحان شتران آنها را خرید و اعرابی خواست تا جل و پلاسهای شتران را باز کند اما عمر گفت من وقتی آنها را خریدم با جل و پلاس بودند و اعرابی گفت: گواهی میدهم که تو مرد بدی هستی و نزاع خود را نزد امیرالمومنین علی(ع) مطرح کردند.
امیرالمومنین(ع) فرمود : اگر جل و پلاسها در معامله شرط شده باشد آن برای توست. آنگاه اعرابی آنها را باز کرد و شتران را به عمر داد.[30]
شرب خمر
خوردن شراب یکی دیگر از صفات ناپسندی است که بسیاری از صحابه به آن دچار بودند. گفته شده که در زمان عمر خوردن شراب شایع شد تا جائی که عمر به کارگزانش دستور داد که آب انگورها را بجوشانند تا سرکه شود.[31] عمر خانه رویشد ثقفی که مرکزی برای شراب فروشی بود را آتش زد.[32] ربیعة بن امیة بن خلف از دیگر اصحاب شرابخواری بود که از دست عمر به روم فرار کرد و مسیحی شد.[33] ضرار بن الازور از دیگر کارگزاران ابوبکر و عمر بود که شرابخواری و فحشاء و جنایت دار کارنامه او وجود دارد.[34] ابوشمحه عبدالرحمن فرزند عمر نیز از جمله کسانی است که به دلیل شرابخواری توسط پدرش حد میخورد.[35] ولید بن عقبه از دیگر صحابه بود که اهل کوفه به دلیل شرابخواری او به عثمان شکایت کردند.[36] علقمة بن الاعور السلمی، علقمة بن علاثه، قدامة بن مظعون از اصحاب بدر، منظور بن زبان، نعمان بن نضیلة الانصاری، نجاشی، ابوالازور، ابوجندل، ضرار بن خطاب، ابوزبیدالطائی، ابومحجن الثقفی، ابومفرز التمیمی، وحشی، نیز از جمله اصحاب شرابخوار بودند.[37] بالاخره روایتی از رسول الله(ص) نقل شده که فرمودند: به زودی از امت من کسانی اسم خمر را تغییر میدهند و حاکمان ایشان آنان را برخوردن آن کمک میکنند.[38] لازم به ذکر است که شرابخواری ابوبکر و عمر نز در کتب اهلسنت ذکر شده است.[39]
نفاق و کودتا
نفاق بسیاری از صحابه به حدی بود که آیات بسیاری در مورد این افراد نازل میشد. اما مهمترین مسأله منافقین در زمان پیامبر(ص) تضعیف ایشان و مخالفت با امیرالمومنین علی(ع) بودهاست. توطئه این افراد برای کودتا بر علیه حکومت پیامبر(ص) در مدینه و با ساختن مسجد ضرار قوت گرفت در حالی که پیامبر(ص) به جنگ تبوک عازم میشدند و برای دفع توطئه این افراد امیرالمومنین علی(ع) را در مدینه جایگزین خود فرمود و ایشان از سوئی و پیامبر(ص) از سوی دیگر به دفع این توطئه پرداختند.[40] این مطالب نشاندهنده وجود توطئه در عصر پیامبر(ص) است که بعد از رحلت آن حضرت با غصب خلافت به این توطئه تحقق بخشیدند.
تشریع
حق قانونگذاری برخلاف احکام الهی و سنت پیامبر(ص) شیوه مستمری بود که ابوبکر و عمر برای خود به رسمیت میشناختند.
1- دستور به حرمت حج تمتع.
2- دستور به حرمت ازدواج موقت.[41]
3- دستور به جعل الصلاة خیر من النوم( التثویب).[42]
4. دستور به حذف حی علی خیر العمل.[43]
5- جعل نماز تراویح در شبهای ماه رمضان.[44]
6- امضای سه طلاق در یک مجلس.[45]
7- مقدار جزیه را از حدی که رسول الله(ص) معین نموده بود بیشتر کرد.[46]
8- جعل خراج مالیات بر زمینهایی غنیمتی که در جنگ با ایران بست آمده بود.[47]
9- جلوگیری از اعطاء خمس به بنیهاشم و اهلبیت(ع) برای تضعیف ایشان.
10- تبعید نصر بن حجاج بدون هیچ گناهی.[48]
11. تغییر دادن مقام ابراهیم از مکان خود.[49]
12. گرفتن صدقه از برخی نصاری عرب بجای جزیه.[50]
13. دستور منع ازدواج موالی(آزادشدگان و ایرانیان) با دختران عرب.[51]
14. جایز دانستن مسح برکفش و جوراب.[52]
15. جعل چهار تکبیر بر میت.[53]
16. منع ارث بردن اعجمی از عرب.[54]
17. جعل عول و تعصیب در ارث.[55]
18. تقسیم تبیعض وار بیت المال و اعطاء آن به افراد نالایق.[56]
19. تعیین شوری برای انتخاب خلیفه.
20. حکومت دادن به بنی امیه در شام.