وظايف من و تو در برابر رزق و روزی

انسان نبايد در مقابل اين همه نعمت الهي غافل باشد يا اينكه آن را مستند به علم و زحمت خود بداند؛ بلكه بايد آگاه باشد كه اين همه روزي را رزّاق حقيقي عنايت فرموده است و علم و تلاش و... همه وسيله‌اي بيش نبوده‌اند. بنابر آيات و روايات، انسان در مقابل برخورداري از مواهب و نعمت‌هاي الهي، يك سلسله وظايفي دارد كه بايد آنها را در زندگي خود مدنظر داشته باشد و بدان‌ها عمل نمايد.

 از مهم‌ترين وظايفي كه قرآن و احاديث بدان‌ها پرداخته‌اند، انفاق و اعتدال در مصرف كردن مواهب و نعمت‌هاي الهي است.

 شكر و سپاسگزاری

شكر و سپاسگزاري، يكي از وظايف انسان در برابر نعمت‌هاي الهي است. نيم ‌نگاهي به جهان هستي بيانگر آن است كه آدمي غرق در نعمت‌‌هاي الهي است و خداوند سبحان مواهب گوناگون الهي را در اختيار او قرار داده است. پس انسان نبايد در مقابل اين همه نعمت الهي غافل باشد يا اينكه آن را مستند به علم و زحمت خود بداند؛ بلكه بايد آگاه باشد كه اين همه روزي را رزّاق حقيقي عنايت فرموده است و علم و تلاش و... همه وسيله‌اي بيش نبوده‌اند. اينجاست كه انسان با اندك تأملي در مي‌‌يابد كه نه تنها نبايد از منعم حقيقي غافل شود؛ بلكه بايد بهترين نوع شكرگزاري را در زندگي خود به كار بندد كه همان شكر عملي و به كار بستن نعمت‌هاي الهي در جاي خود است. وجوب شكر منعم و نعمت‌دهنده از نظر عقل و از ديدگاه عقلا، امري است مسلم و ضروري، اما از نظر نقل مي‌توان به اين آيات و روايات اشاره كرد. خداوند مي‌فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد از نعمت هاى پاكيزه‌اى كه روزى شما كرده‌ايم بخوريد و اگر تنها او را مى ‌پرستيد خدا را شكر كنيد.» (1) و نيز مي‌‌فرمايد: «پس از آنچه خدا شما را روزى كرده است‌ حلال [و] پاكيزه بخوريد و نعمت ‌خدا را اگر تنها او را مى ‌پرستيد شكر‌گزاريد.» (2) نگاهي به روايات نيز بيانگر آن است كه وجوب شكر و سپاسگزاري خداوند سبحان با بيان‌هاي گوناگون مورد توجه قرار گرفته است.  امام علي (عليه السلام) شكر و سپاسگزاري را نخستين واجب از جانب خداي تعالي دانسته و مي‌فرمايد: « نخستين چيزي كه از جانب خداي سبحان بر شما واجب است، شكر نعمت‌هاي او و به دست آوردن خشنودي‌هاي اوست». (3) در سخني از امام صادق (عليه السلام) نيز آمده است: « مجاورت نعمت‌ها را نيكو كنيد! عرض كردند: مجاورت نعمت‌ها چيست؟ فرمود: سپاسگزاري كسي كه نعمت‌ها را داده و پرداخت حقوق آن». (4)  يكي ديگر از وظايف مهم انسان در برابر روزي و نعمت‌هايي كه خداوند به او ارزاني مي‌دارد، انفاق است. وجوب زكات نيز بر همين اساس است؛ يعني بر اساس وظيفه‌اي است كه انسان در برابر برخورداري از مواهب الهي بايد انجام دهد. قرآن كريم در سوره حديد، انفاق را در كنار ايمان به خدا و رسولش قرار داده و ما را بدان امر نموده است: «به خدا و پيامبر او ايمان آوريد و از آنچه شما را در [استفاده از] آن جانشين [ديگران] كرده انفاق كنيد پس كسانى از شما كه ايمان آورده و انفاق كرده باشند پاداش بزرگى خواهند داشت.» (حديد: 7)  در آيات بسياري در كنار نماز، تقوا، ايمان و...، امر به انفاق شده است. (5) با اندك دقتي در اين آيات شريفه جايگاه انفاق در راه خدا و رسيدگي به ديگران از طريق انفاق مالي، به عنوان وظيفه انسان در برابر رزق و روزي مشخص مي‌گردد. در روايات نيز انفاق مورد توجه قرار گرفته است. در سخني از امام صادق (عليه السلام) آمده است: «دو خصلت است كه در هر كس باشد [با او نزديك شد] و الا از او بگريز، پس بگريز. سوال شد: آن دو خصلت كدامند؟ فرمود: نماز در وقت و محافظت بر آن و ديگري، بخشش از مال در حالي كه مال در حد كفاف است». (6) در حديثي از امام علي (عليه السلام) نيز آمده است: «پس واگذار اسراف را با ميانه ‌روي و ياد كن در امروز فردا را و نگاه‌دار از مال به قدر ضرورت خود و پيش فرست زيادتي را از براي روز حاجت خود». (7) دو خصلت است كه در هر كس باشد [با او نزديك شد] و الا از او بگريز، پس بگريز. سؤال شد: آن دو خصلت كدامند؟ فرمود: نماز در وقت و محافظت بر آن و ديگري، بخشش از مال در حالي كه مال در حد كفاف است».

 اعتدال در مصرف نعمت‌‌های الهی

اعتدال و ميانه‌ روي، يك قانون همگاني و در همه‌جا ضروري است. از جمله اموري كه رعايت اعتدال در آن توصيه و سفارش شده، استفاده از مواهب الهي است. انسان در مخارج زندگي و استفاده از نعمت‌هاي الهي نبايد بخيل و اهل امساك باشد؛ چرا كه دچار تفريط خواهد شد و نه اهل اسراف باشد؛ چرا كه دچار افراط خواهد شد؛ بلكه بايد اعتدال و ميانه‌ روي را پيشه كند تا موفق باشد. امام صادق (عليه السلام) در تفسير آيه (8) فرمود: «خداوند آنها را از اسراف و سخت‌گيري بازداشت، ولي حد وسط [را توصيه كرد] همه آن ‌چه را دارد ندهد، آن‌گاه از خدا بخواهد كه خدا روزيش دهد [كه در اين صورت] دعايش را به اجابت نمي‌‌رساند.»(9)