نويسنده: احمد رضا دردشتی
ازدواج مقطعي مهم و سرنوشت ساز در زندگي همه انسان هاست و انتخاب همسر نخستين گام براي آغاز آن به شمار مي رود. با وجود اينکه تاکنون کتاب ها، مقالات، سخنراني ها و مستندها و فيلم هاي فراواني درباره اين موضوع مهم عرضه شده است، اما همچنان شاهد مشکلات و نابساماني هاي فراواني در اين عرصه هستيم. متاسفانه از يک سو آمارها از رشد نرخ طلاق در کشور حکايت مي کند و از سوي ديگر عوامل گوناگوني، کمرنگ شدن عواطف و سست شدن روابط صميمانه ميان همسران را موجب مي شود. يکي از مهم ترين عوامل بروز مشکل و اختلال در زندگي مشترک، بي توجهي به اصول و قواعد انتخاب همسر است. امروزه تحت تاثير شرايط جديد اجتماعي و رشد سرسام آور رسانه هاي مجازي نحوه آشنايي همسران و نقطه هاي آغازين شکل گيري ازدواج تفاوت هاي زيادي با گذشته دارد. اغلب جوانان بدون مطالعه، انديشه ورزي و مهياکردن زمينه سازي هاي لازم و مفيد براي انتخاب همسر، به ازدواج رو مي آورند و هيجان ناشي از رابطه را جانشين تفکر و تامل دقيق و عميق مي کنند. روشن است که ديري نمي پايد که شعله هاي هيجان فرو مي نشيند و زن و مرد با شخصيت واقعي يکديگر و نيازها و انتظارات اصلي خود از ازدواج رو به رو مي شوند. در اين هنگام است که اختلافات، تفاوت ها و تضادها سربرمي آورند و همه ظرفيت هاي رابطه را در خود فرو مي برند. از اين رو توجه به نگرش ها، ارزش ها، اصول و قواعد انتخاب همسر مي تواند به شکل گيري زندگي سالم و موفق و پيش گيري از بروز تضادها و تفاوت هاي گسترده و عميق ميان همسران کمک کند. در نوشتار حاضر پاره اي از ملزومات انتخاب درست، آگاهانه و خردپسندانه انتخاب همسر و پيش نيازهاي چنين امري تبيين شده است.
مقدمه
با جرأت مي توان گفت که مهمترين و سرنوشت سازترين مقطع حيات ما، انتخاب همسر و تکوين زندگي مشترک است. بر خلاف دو مقطع مهم ديگر، يعني تولد و مرگ، که تا حد زيادي بيرون از انتخاب ها و اختيارهاي ما هستند، ازدواج و گزينش همسر، تا اندازه زيادي تحت تاثير نگرش ها، ارزش ها و مهارت هاي ماست. ازدواج سالم و موفق، مي تواند دريچه اي به سوي خوشبختي و آرامش و پويايي شخصيت و زندگي ما باشد؛ همچنانکه ازدواج نادرست و ناسنجيده، ممکن است بسياري از جنبه هاي مثبت زندگي را دچار اختلال و آسيب کرده و سرنوشت ما را به کلي دگرگون کند. ازدواج، در حقيقت، پيوند خوردن زنجيره اي از اهداف، ارزش ها، نيازها و خواسته هاست که سرنوشت تازه اي را براي زن و مرد مي آفريند و آنان را در مسيري تازه و پرفراز و نشيب وارد مي کند. بنابراين هرگونه تلاش هدفمند و حکيمانه در پديدآمدن خردمندانه اين امر، موفقيت، رضايتمندي، پويايي و سازند گي آن را تضمين خواهد کرد.
شخصيت، زادگاه انتخاب
بدون شک ازدواج، با انتخاب آغاز مي شود، امّا اين انتخاب، بي ريشه و به يک باره روي نمي دهد. حتي کساني که ظاهرا با يک نگاه، با چند دقيقه گفتگو، يک تصادف، ... به اصطلاح عاشق شده و دست به انتخاب مي زنند، انتخابشان ريشه دار است. ريشه اين انتخاب، در شخصيت آدمي نهفته است و اين رفتار در حقيقت ميوه درخت وجود و شخصيت ماست.
البته از اين نظر، همه رفتارهاي ما (چه خوب و چه بد، چه زشت و چه زيبا) ريشه در وجود ما دارند و ميوه هاي درخت شخصيت ما به شمار مي روند. قرآن کريم در تبيين اين مسئله مهم چنين مي فرمايد: «قل کل يعمل علي شاکلته فربکم اعلم بمن هو اهدي سبيلا».(اسرا/ 84)
اي پيامبر! بگو: هرکس بر پايه شاکله شخصيتي اش رفتار مي کند و خداوند داناتر است که چه کسي هدايت يافته تر است.
رفتارهاي خوب يا بد، درست يا نادرست، زشت يا زيبا، نشاني از ميزان سلامت يا بيماري شخصيت ما دارند. بنابراين کسي که خواهان همسري پاکدامن و داراي اخلاق نيکوست، ابتدا بايد خود چنين باشد تا چنان همسري را انتخاب کند. طالب خوبان و خوب رويان، بايد اخلاق هاي نيک و فضيلت هاي الهي انساني را بشناسد و براي پيراستن خود از زشتي ها و ناراستي ها و تحقق زيبايي ها و خصلت هاي نيکو، به تکاپو افتد و همتي مردانه از خود نشان دهد. براي رسيدن به چنين سطحي از سلامت و بالندگي شخصيت، نخستين و مهمترين گام، خودشناسي و تفکر در ابعاد مختلف شخصيت خويش است. بايد در اهداف زندگي، ارزش ها، باورها، نيازهايمان بينديشيم و در اين مسئله با خود صادق و روراست باشيم؛ آنچه که هستيم را صادقانه کشف کرده و ارزيابي کنيم. آنچه که هستيم را با ملاک عقل، دين و اخلاق بسنجيم و اگر کاستي و ناراستي يافتيم، شجاعانه و با همت بلند در راه تغيير آن بکوشيم. انتخاب هاي ما شديداً متاثر از هدف ها، ارزش ها و نيازهاي ما هستند! چه بدانيم و چه ندانيم، چه بخواهيم و چه نخواهيم انسان ها، بطور پنهان و نامحسوس، جذب همگنان و همسانان خود مي شوند. هرچه باورها، نگرش ها، ارزش ها، اهداف و خواسته هاي ما، متعالي تر، ارزشمندتر و خداپسندانه تر باشد، انتخاب هاي ما هم منطقي تر، خردمندانه تر و متعالي تر خواهد بود. کسي که تنها به دنبال ثروت، شهرت و زيبايي هاي ظاهري است، هرگز به دنبال ايمان، اخلاق و فضيلت هاي انساني نمي رود و از چنين افرادي سراغ نمي گيرد. در انتخاب همسر تنها به زيبايي ظاهر و مال و ثروت و موقعيت اجتماعي او مي نگرد و از توجه به مسائل مهم شخصيتي و معنوي او باز مي ماند.
نوريان مر نوريان را جاذبند ناريان مر ناريان را طالبند
خردورزی و بهره جستن از تجربه ها
پيش نياز ديگري که براي انتخابي خوب و رضايتبخش لازم و ضروري است و بايد به جد آن را دنبال کرد، استفاده از ظرفيت هاي عقلاني و محيطي براي يافتن فرد مورد نظر است.
در اين مرحله: اولاً بايد از تمامي خصوصياتي که دوست داريد در همسر آينده شما وجود داشته باشد، تعريفي روشن و عملياتي (رفتاري) داشته باشيد. مثلااگر به دنبال همسري پاکدامن و با اخلاق نيک هستيد، براي خودتان به روشني تعريف کنيد که مقصودتان از پاکدامني و اخلاق نيک چيست؟ اکتفاکردن به مفاهيم و تعاريف کلي و مبهم، گره اي از ذهن شما نمي گشايد. مثلاً ممکن است پاکدامني را به صورت عملياتي، اين گونه تعريف کنيم: زن پاکدامن، زني است که با مردان نامحرم در چارچوب حلال و حرام شرعي مشخص، معاشرت داشته باشد. البته اينکه چه معاشرت هايي حلال و کدام يک حرام است، بايد با مراجعه به کارشناسان ديني و کتاب هاي قابل اعتماد فقهي و اخلاقي فهميده شود.
ثانياً: از ظرفيت هاي عقلي، علمي و تجربي ديگران، بخصوص مشاوران متخصص در امر ازدواج و خانواده، استفاده کنيد و خود را از اين امر بي نياز ندانيد. خدمات مشاوره پيش از ازدواج در شناخت خود و شناخت مطلوب از کسي که مي خواهيد با او ازدواج کنيد، موثر و راهگشاست.
امام علي(ع) مي فرمايد: من استقبل وجوه الآراء علم مواقع الخطا(1)؛ هرکس از انديشه هاي ديگران استقبال کند، خطاها را بهتر خواهد شناخت! پدر، مادر، برادر، خواهر، دوست ... هرکس به اندازه خود سهمي از تجربه و فهم دارد و مي تواند براي ما کارگشا و مفيد باشد. البته مشورت و مشاورت با ديگران هرگز به معناي سپردن تصميم به آنها نيست؛ بلکه با استفاده از چنين ظرفيت هايي و تامّل در سخن هاي درست و حکيمانه، خود ما بايد بهترين ها را انتخاب و براساس آن تصميمي درست اتخاذ کنيم.
ثالثاً: از افراد عاقل بخواهيد که شما را در يافتن خانواده اي اصيل و شريف ياري کنند. در جلسات خواستگاري تلاش کنيد صادقانه تصوير کاملاً روشن و صريحي از اهداف، ارزش ها، انتظارات، نيازها و خصلت هاي شخصيتي خودتان ارائه کرده و از طرف مقابل هم بخواهيد اين گونه عمل کند؛ از کامل گرايي و در پي همسري بدون عيب و نقص بودن، بپرهيزيد که دست کم در اين دنيا وجود ندارد؛ مراقب باشيد که شخصيت واقعي خودتان را با شخصيت آرماني اشتباه نکنيد. در جلسه خواستگاري بايد از آنچه هستيد، سخن بگوئيد نه از آنچه دوست داريد باشيد! هرچند پس از معرفي شخصيت فعلي خودتان، سخن از آرمان ها و آرزوها هم پسنديده است.
اطلاعاتي که طرف مقابل از خودش و خانواده اش ارائه مي کند را يادداشت کرده و در فرصتي مناسب و بدون شتاب زدگي از منابع مختلفي محک بزنيد؛ دوستان صميمي، هم کلاسي ها، همسايه ها، خويشان دور و نزديک، عروس و دامادهاي خانواده، منابع خوبي براي راستي آزمايي ادعاها و توصيف هاي فرد از خودش هستند.
دانش ها و مهارت های زندگی
رفتارهاي اجتماعي ما، که اغلب در چارچوب رفتارهاي اخلاقي خوب يا بد ظهور مي کند، همچنانکه ناشي از خصلت هاي شخصيتي و الگوهاي فکري- انگيزشي-رفتاري ماست، مي تواند تحت تاثير مسائل محيطي و از جمله نوع برخورد و رفتار ديگران باشد. همان گونه که مي توانيم با رفتارهاي خوب و انساني، زمينه رفتارهاي خوب را در ديگران تقويت و ريشه دار کنيم، ممکن است به سبب رفتارهاي بد ما، ديگران نيز با ما بد و ناخوشايند رفتار کنند. بنابر اين هرکدام از زن و مرد، در محيط خانه اگر طالب رفتار و اخلاق نيک همسر است، بايد بداند که بخشي از رفتارهاي زيبا و کريمانه همسران، متاثر و برخاسته از رفتارهاي مطلوب و سازگارانه طرف مقابل است. همسران با قدرشناسي، مهرباني، گذشت، احترام به همسر و خانواده او، تامين نيازهاي مشروع و معقول همسر، رعايت حقوق او ،...در حقيقت موجبات بروز رفتارهاي نيک را در همسر خود ايجاد مي کنند. مطالعه، تجربه اندوزي و الگوگيري از افراد عاقل و خوش اخلاق، آموختن دانش ها و مهارت هاي زندگي سالم و به کاربستن آن عامل بسيار مهم در احساس خوشبختي و رضايتمندي از زندگي است. کم نيستند همسراني که به سبب فقدان يا کمي آگاهي ها و مهارت هاي ضروري و مفيد زندگي، رابطه خود را دچار تباهي و فروپاشي مي کنند؛ در حالي که تنها با آموختن اطلاعاتي ساده و به کاربستن مهارت هايي آسان، خصوصا مهارت ارتباط موثر، مي توانند به زندگي دلپذير و مطلوب خويش دست پيدا کنند. انسان بايد خود را همواره نيازمند آموختن و تواناترشدن ببيند و از خودرايي و خودمحوري بپرهيزد.
دعا، مهم ترين حلقه از زنجيره موفقيت
ما انسان ها، بر خلاف تصورمان، موجوداتي ضعيف و کم دان هستيم. خداوند در قرآن کريم به اين امر اشاراتي دارد: «يُرِيدُ اللّهُ اَن يُخَفِّفَ عَنکمْ وَخُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفًا»؛(نساء / 28)انسان ناتوان آفريده شده است! «وَيَسْاَلُونَک عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّي وَمَا اُوتِيتُم مِّن الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً».(اسرا/ 85 ) از علم و دانش بهره اندکي نصيب برده ايد! از يک سو، عقل ما، علم ما، تجارب ما، ظرفيت هاي ارادي و رفتاري ما، ... محدود و از ديگر سو، خواسته ها، نيازها، عوامل تاثيرگذار بر شخصيت ما، عوامل دست اندرکار جهان پيرامون ما و ... بسيار فراوان و حتي نامحدودند؛ پس در اين جهان نامحدود، با قدرت محدود نمي توان حرکت کرد و به آرمان هاي بلند رسيد، جز با پيوند خوردن به قدرت و علم نامحدود! دعا، حلقه پيوند موجود محدود و ناتوان به خداي دانا و تواناست.
در کنار همه تلاش ها و تکاپوها و مسئوليت پذيري ها، هرگز نبايد خود را خودمختار و بي نياز از رحمت، لطف و دستگيري خداوند بدانيم. بايد بدانيم و باور کنيم که موثر حقيقي اوست و سر رشته همه امور در دستان تواناي او قرار دارد؛ توسل و اتصال به ارواح پاک اولياي الهي نيز در همين زمينه ها معنا پيدا مي کند؛ توسل، حلقه ارتباط ما با خدا است. در روايات فراواني وارد شده است که هرکس مي خواهد ازدواج کند دو رکعت نماز بگزارد و پس از آن از خداوند بخواهد که همسري پاک دامن و مايه آرامش و خشنودي او نصيبش گرداند.(2)
تکميل کننده زنجيره دعا و خواستن از خداوند، استمداد از ارواح پاک پيامبر و امامان و اولياي الهي(ع) است که ما را در رسيدن به هدف هاي ارزشمند ياري مي کند؛ در توسل، روح ضعيف و ناتوان ما به مدد ارواح قوي و تاثيرگذار اولياي الهي، حرکت کرده و بر همت، اراده، الهام و خردمندي ما افزوده مي شود.
در خصوص اين موضوع و براي مطالعه بيشتر مي توان به کتاب هايي چون: جوانان و انتخاب همسر، دکتر مظاهري و بهشت خانواده، دکتر حسن مصطفوي مراجعه کرد.
____________________
- الكافي / الكليني: 8 / 22
- وسائل الشيعه/ کتاب النکاح
روزنامه كيهان، شماره 21216 به تاريخ 3/9/94، صفحه 8 (معارف)