کتابی برای هدایت همگان

نگاهی به جامعیت و ابعاد مختلف قرآن کریم

اشاره: قرآن کتاب آسمانی مسلمانان و معجزه پیامبر اکرم(ص) می‌باشد. اعجاز قرآن در حدی می‌باشد که تاکنون کسی نتوانسته آیه یا سوره ای نظیر آن را بیاورد. قرآن از جنبه‌های مختلف معجزه است. آیات و محتوای آن به نحوی بیان گردیده که نوعی اعجاز در آن نهفته است. قرآن با اینکه فوق بشر است برای زندگی و هدایت انسان‌ها نازل گردیده است. هر چند که تمام آیات و محتوا و اجزای قرآن معجزه است ولی به طور کلی جنبه‌های اعجاز آن به دو دسته تقسیم می‌شود: لفظی و معنوی. اعجاز لفظی قرآن به مقوله زیبایی و هنری آن مربوط می‌شود و اعجاز معنوی آن به جنبه علمی و هنری آن بر می‌گردد.‌

دانشمندان علوم قرآنی ویژگی قرآن را در ابعاد گوناگون مورد بحث و پژوهش قرار داده و هر یک به تناسب ذوق و تخصص خود از دیدگاهی خاص به قرآن نگریسته اند. جمعی اعجاز قرآن را در بعد فصاحت و بلاغت و نظم و تالیف و اسلوب استثنایی و خاص آن دانسته و اعجاز بلاغی و ادبی قرآن را مطمح نظر قرار داده پیرامون آن کتاب‌ها و مقالاتی به رشته تحریر در آورده اند. گروهی غیب گویی و پیشگویی و آگاهی قرآن از اسرار و راز نهانی افراد را اعجاز قرآن شمرده اند، آنجا که قرآن از وقایع آینده خبر می‌دهد و یا از تاریخ انبیای گذشته و اقوام و ملل قدیم با توجه به بعد زمانی آن و عدم امکان دسترسی بشر به آن، و نبودن هر گونه وسایل اطلاع رسانی سخن می‌گوید. و دسته ای تاثیر قرآن در دل‌ها و نفوذ آن را از راه گوش به قلب، معجزه قرآن به حساب آورده اند. که در یک جا از فرط بلاغت انسان را از خود بی خود می‌کند و در جای دیگر از صلابت و هیبت و عظمت قرآن « اگر قرآن را بر کوه نازل می‌کردیم از ترس و خشوع در پیشگاه خداوند، از هم می‌پاشید.» که لرزه بر اندام انسان می‌افکند.‌

جمعی هم این ویژگی قرآن را که هر چند کلماتش تکرار شود هرگز در خواننده و شنونده ایجاد خستگی و ملامت نکند، در مقام خود از معجزات قرآن دانسته‌اند. و سر انجام اعجاز علمی قرآن، چرا که نزول قرآن همزمان با آغاز عصر علم است. قرآن معجزه‌ای است جاویدان، که در کلماتی اندک و حروفی محدود همه علوم را در خود فراهم آورده است. در آیه 54 سوره کهف آمده: «ما در این قرآن برای مردم از هر چیزی نمونه ای آورده ایم و همه معارف در آن جمع است.» در این آیه بیان شده که برای هدایت انسان ها، خداوند از تمام داستان‌های آموزنده که در تاریخ آمده و تمامی حوادث و اتفاقات شگفت انگیز که در طبیعت رخ می‌دهد مثال آورده تا به این وسیله تفهیم آیات قرآن برای مردم آسان شده و واقعیت جهان را دریافته و ایمان آورند. خداوند برای این کار نمونه‌هایی از تمامی علوم و دانشی را که بعد از گذشت قرن ها، راز و اسرار آن بر مردم کشف شد بیان کرده است.‌

خداوند در قرآن از همه علوم بشری سخن گفته است به نحوی که انسان احساس می‌کند که تمامی دانش‌ها و علوم انسانی در این کتاب آسمانی جمع گشته است. هرگز انسانی نمی تواند چنین علمی داشته باشد و این خود یکی از جنبه‌های اعجاز قرآن است. علومی که خداوند در این کتاب از آن سخن گفته با استفاده از بیان و کلماتی است که در تمامی عصر و زمان راز و اسرار آن کشف می‌گردد و تازگی و زیبایی خود را با گذشت زمان و پیشرفت علوم و رشد عقلی انسان از دست نمی دهد. انسانی که امروزه به سطحی از تمدن و فرهنگ اجتماعی و انسانی رسیده است که تازگی‌ها و نوآوری‌های فنی و علمی در نظرش کهنه و تکراری می‌آید، با خواندن آیات قرآن چنان به وجد و حیرت می‌آید که ناخواسته قبول می‌کند که تک تک واژه‌ها و حروف قرآن معجزه و فوق بشری است. آری قرآن کتابی است که نه تنها با گذشت زمان تازگی و زیبایی خود را از دست نمی‌دهد حتی با چندین بار قرائت و مطالعه آن هر بار رموز تازه‌ای را بیان کرده و از لحاظ محتوایی و لفظی کهنه نمی‌شود.‌

جهان هستی از شاهکارهای خداوند است و علم، ما را به اسرار این آفرینش رهنمون می‌شود، قرآن نیز کلام خداست و ناگزیر باید کلام او با عمل خدا تطبیق کند و این چنین، قرآن و علم با هم تلاقی می‌کنند. ما آفریدگار را در هر گوشه و کنار این جهان خلقت تنها از طریق آفرینش‌های او می‌بینیم و مخلوقات و شگفتی‌های آفرینش همواره انسان را به یاد خدا می‌اندازد. ولی علاوه بر طبیعت و جهان هستی، کتاب آسمانی قرآن نیز انسان را متوجه بزرگی و عظمت و قدرت خداوند می‌کند، آن هنگام که با خواندن نماز با خدای خویش سخن می‌گوید با خواندن قرآن این بار خالق و آفریدگارش با او سخن می‌گوید. ‌

در قرآن مسائل علمی وجود دارد که عقل‌های سالم را متحیر می‌سازد و نیز ریزه کاری‌های علمی به چشم می‌خورد که از کاروان علم پیشی گرفته است. و تنها آنهایی که به مسائل علمی آگاهی ندارند، قرآن را به آنچه تاکنون از آن درک کرده‌اند از قبیل: اعجاز لغوی یا فنون بلاغت منحصر کرده اند. ولی آنان فراموش کرده اند که قرآن معجزه‌ای است جاویدان، که بایستی اهل هر عصر و زمانی به آن ایمان آورده و به احکام و اصولی که در آن بیان گردیده عمل نماید. چرا که این کتاب برنامه سعادت و هدایت انسان در تمامی اعصار و قرون و در کل جهان است. انسان با عمل به آیات و اصول قرآنی می‌تواند زندگی و جامعه ای آرمانی و ایده ال را سامان دهد. آنچه که در قرآن آمده با ذات و سرشت انسان و ظاهر و باطن حیات و جهان هستی، هماهنگی کامل دارد و آموزه‌های قرآنی می‌تواند انسان را نه تنها به سعادت اخروی بلکه به زندگی مطلوب دنیوی نیز رهنمون سازد.‌

موضوعاتی که قرآن به آن پرداخته است متنوع و شامل تمام عرصه‌های زندگی دنیوی و اخروی انسان است. به طور کلی این موضوعات در موارد زیر خلاصه می‌شود. خداوند و یگانگی او، صفات و خصوصیات و قدرت خداوند تا با ایجاد شناختی از رب جهانیان، انسان‌ها از خالق خود و صفات او آگاه گردند. معاد و جهان آخرت و اینکه زندگی انسان‌ها به حیات دنیوی خلاصه نمی شود بلکه این دنیا مقدمه ای برای زندگی اخروی افراد است. ملائکه و فرشتگان و دیگر مخلوقات خداوند که اوامر و دستورات او را اجرا می‌نمایند. پیامبران و انسان‌های برگزیده که وحی الهی بر آنها نازل می‌شد و چگونگی دعوت آنها و واکنش قوم و افراد که یا ایمان آورده و یا به طغیان بر می‌خاستند. تشویق یا تحریض برای ایمان به خدا، معاد، نبوت و دیگر اصول دین تا انسان‌ها با آشنایی با این اصول جهت و مسیر زندگی خود را بیابند. خلقت جهان هستی و دستگاه آفرینش یعنی آسمان ها، زمین، کوه ها، دریاها، گیاهان و حیوانات، ابر و باد و باران.‌

تردیدی نیست که قرآن معجزه جاوید رسول اکرم (ص) و از جهات گوناگون، اعجاز آن به اثبات رسیده است و یکی از وجوه اعجاز قرآن، اعجاز علمی آن است. آن هم در عصری که جاهلیت و سیاهی مطلق بر جهان سایه افکنده بود. گروهی معتقدند تمام علوم بشری با تمام دقایق و ظرایف آنها، در لابه لای آیات کریمه قرآن، نهفته است، به طوری که هر زمان مقداری از آن توسط دانشمندان کشف می‌شود و گروهی دیگر می‌گویند قرآن منشا بسیاری از علوم و توجه به علم و علماست و معتقدند گاهی قرآن در ضمن رهبری بشر به مبدا و معاد یا در میان سخن از قدرت بی پایان خدا، پرده از روی اسراری برداشته است که هیچ کس از آن آگاه نبوده است. در قرآن اشارات مکرر به پدیده‌های طبیعی آمده است. اما اینها برای تعلیم علوم نیست بلکه هدف آنها تشویق مردم به تعلم علوم طبیعی و در نتیجه توجه به عظمت خلقت و در نهایت نزدیکی به خالق جهان است. به همین دلیل پیشرفت علم، فهم بعضی از آیات قرآنی را آسان می‌سازد. در آیات علمی قرآن، پیام‌های مهمی وجود دارد و دانشمندان مسلمان باید به این پیام‌ها توجه نمایند.در قرآن کریم بیش از 750 آیه وجود دارد که در آنها به پدیده‌های طبیعی اشاره شده است. این آیات پیام‌های مهمی برای علمای مسلمان در بردارند. این آیات بر اسرار آفرینش و جهان هستی و بر قانونمندی آن تاکید دارد و قدرت و علم بی نهایت خداوند را نشان می‌دهد و تمامی علوم تجلیات گوناگون جهانی است که به وسیله خدا خلق شده و اداره می‌شود. بنابراین ترکیب آنها به یک تصویر واحد از جهان منتهی می‌شود. به این ترتیب قرآن مجید اصول جهان بینی و معرفت شناسی را به انسان‌ها می‌آموزد.‌