کمیسیون آفریقایی حقوق بشر و ملت ها

از جمله نهادها و سازوکارهای منطقه‌ای حمایت از حقوق بشر در نظام آفریقایی حقوق بشر است، که نحوه تشکیل و ترکیب اعضای آن و وظایف و اقدامات و اختیارات آن به شرحی که در زیر می‌آید تدوین یافته است.

أ‌) نحوه تشکیل کمیسیون آفریقایی

کمیسیون آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها از جمله نهادهای منطقه‌ای مبتنی بر معاهده است، که به موجب ماده 30 منشور آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها (1981)[1] -در داخل سازمان وحدت آفریقا- به منظور ارتقاء حقوق بشر و تضمین حمایت از مقررات مندرج در منشور ایجاد شده است. بدین ترتیب از ماده 30 به بعد منشور آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها مقرراتی را درباره ترکیب کمیسیون، وظایف و اختیارات و سایر امور بیان می‌نماید. این کمیسیون در تاریخ دوم نوامبر 1987 گشایش یافته است.[2]

ب‌) ترکیب کمیسیون آفریقایی

کمیسیون آفریقایی مرکب از یازده عضو است؛ که از بین شخصیت‌های آفریقایی که دارای حسن شهرت‌اند و معروف به داشتن سجایای اخلاقی والا، کرامت، حیثیت، بی‌طرفی و صلاحیت در امور مربوط به حقوق بشر و به ویژه تجربه حقوقی هستند، انتخاب می‌شوند.[3] دارا بودن سوابق و تجربیات قضایی در انتخابات اعضای کمیسیون بسیار با اهمیت است.

اعضای کمیسیون با صلاحیت شخصی (نه به عنوان نماینده دولت‌ها) فعالیت می‌نمایند.[4] هیچ کشوری نمی‌تواند بیش از یک عضو در کمیسیون داشته باشد.[5] رویه عملی در انتخاب اعضا به این گونه است که اعضاء غالباً از مناطق اصلی قاره آفریقا (نظیر مناطق شمالی، جنوبی، شرقی، غربی و مرکزی قاره) انتخاب می‌شوند. دبیر کل اتحادیه آفریقا از کشورها می‌خواهد؛ نامزدهای خود را حداکثر تا چهارماه قبل از انتخابات معرفی نمایند. اسامی نامزدها،‌در دفتر اجلاس سران دولتها ثبت می‌شود و اجلاس مذکور، اعضای کمیسیون را با رأی مخفی انتخاب می‌نمایند.[6]

مطابق ماده 34 منشور آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها، هر دولت عضو تنها می‌تواند دو نامزد معرفی کند و نامزدهای معرفی شده هم باید تبعه یکی از کشورهای عضو منشور باشند.[7] اعضای کمیسیون آفریقایی حقوق بشر برای مدت 6 سال انتخاب می‌شوند و تجدید انتخاب آنها بلامانع است. همچنین براساس ماده 36 منشور دوره چهارنفر از اعضاء در نخستین انتخاب بعد از 2 سال ودوره سه نفر دیگر از آنان بعد از 4 سال پایان می‌پذیرد و رئیس مجمع سران دولت‌های عضو سازمان وحدت آفریقا (از سال 2001 اتحادیه آفریقا)، بلافاصله پس از اولین انتخابات، اسامی کسانی را که پس از 2 سال و 4 سال دوره آنها پایان می‌پذیرد، با قرعه تعیین می‌کند.[8]

ج) حقوق و وظایف اعضای کمیسیون آفریقایی

از جمله مهمترین حقوقی که اعضای کمیسیون آفریقایی حقوق بشر از آن بهره‌مند هستند می‌توان به مصونیت‌های آنها در راستای انجام وظایف براساس معاهده عمومی مزایا و مصونیت‌های سازمان وحدت آفریقا اشاره نمود. به این ترتیب اعضای کمیسیون مصون از بازداشت، حبس یا بازرسی شخصی بوده و هیچ کس حق توقیف یا بازرسی وسایل شخصی آنها را ندارد. همچنین افراد عضو کمیسیون را نمی‌توان به جهت اظهارات و نوشته‌های آنها در راستای انجام وظایف مورد تعقیب قضایی قرار داد. همچنین کمیسرها دارای اجازه عبور[9] سازمان وحدت آفریقا هستند که به این امر موجب تسهیل مسافرتهای آنها می‌شود.[10]

در مقابل حقوق و مزایایی که افراد و اعضای کمیسیون آفریقایی از آن بهره‌مند‌اند، وظایف و تکالیفی مهم مطابق مقررات منشور بر عهده آنها گذاشته شده است. از جمله این که مطابق ماده 38 منشور آفریقایی حقوق بشر، اعضای کمیسیون پس از انتخاب باید بطور رسمی اعلام نمایند که وظایف‌شان را بیطرفانه و صادقانه انجام می‌دهند. همچنین مطابق ماده 45 منشور آفریقایی آنها باید در کنفرانس‌های حقوق بشری و سایر فعالیت‌های ترویجی برای حقوق بشر که در فواصل میان جلسات کمیسیون تشکیل می‌شود شرکت نمایند. حضور در جلسات کمیسیون و انجام وظایف محوله و بررسی موارد ارجاعی از جمله وظایف اصل اعضای کمیسیون است.

د) وظایف و اختیارات کمیسیون آفریقایی

مطابق با ماده 30 منشور آفریقایی حقوق بشر، به طور کلی دو وظیفه اساسی و عمومی ترویج[11] و حمایت[12] حقوق بشر و ملت‌ها برای کمیسیون آفریقایی حقوق بشر مقرر شده است.[13]

در قسمت‌های (a)، (b)، (c) ، لذا ماده 45 منشور آفریقایی به نمونه‌هایی از وظایف کمیسیون که در راستای انجام تعهد به ترویج و ارتقای حقوق بشر باید توسط کمیسیون صورت پذیرد تصریح شده است. جمع‌آوری اسناد، انجام مطالعات و تحقیقات درباره مشکلات وسایل آفریقا در زمینه حقوق بشر و ملت‌ها، برگزاری سمینارها، گردهمایی‌ها و کنفرانس‌ها، انتشار اطلاعات، تشویق و تقویت نهادهای ملی و منطقه‌ای مربوط به حقوق بشر و ملت‌ها، در صورت امکان ارایه نظرها و توصیه‌ها به دولت‌ها، تنظیم و تدوین اصول و قواعد مربوط به حقوق بشر به منظور حل مسایل حقوقی، همکاری با دیگر نهادهای آفریقایی و بین‌المللی در ارتباط با ارتقاء و حمایت از حقوق بشر و ملت‌ها.[14] به این ترتیب نقش کمیسیون در انجام این وظیفه می‌تواند به شیوه‌های متنوعی صورت پذیرد.

اما مهمترین وظیفه کمیسیون را می‌توان مربوط به اقدامات حمایتی آن دانست. در این راستا، دریافت شکایات و اقدام در مورد آنها مطابق با مقررات منشور از جمله مهمترین اقدامات حمایتی در حمایت از اجرای حقوق به رسمیت شناخته شده در منشور آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها محسوب می‌شود.

در کنار این دو وظیفه اساسی، کمیسیون آفریقایی دارای وظایف دیگری نیز می‌باشد که از جمله مهمترین آنها می‌توان به وظیفه تفسیر تمامی مقررات نمشور آفریقایی و انجام سایر وظایفی که مجمع سران کشورها و دولت‌ها به آن ارجاع می‌نمایند اشاره نمود.[15]

همچنین کمیسیون آفریقایی دارای اختیاراتی در راستای انجام وظایف خود می‌باشد. انتخاب نحوه و روش انجام تحقیقات، ارسال گزارش به مجمع سران کشورها و دولت‌ها، کسب اطلاعات از دبیر کل سازمان وحدت آفریقا یا هر فرد صلاحیت‌دار از جمله اختیارات این کمیسیون می‌باشد.[16]

ه) آیین رسیدگی در کمیسیون آفریقایی

با توجه به مقررات مندرج در مشنور آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها به نظر می‌رسد کمیسیون آفریقایی حقوق بشر صلاحیت رسیدگی شکایات دولت‌های عضو علیه یکدیگر، و شکایات افراد خصوصی و حتی گروهها و سازمانهای غیر دولتی علیه دولت‌های عضو، نسبت به مورد نقض حقوق بشر را دارا می‌باشد. اگر یکی از دولت‌های عضو منشور آفریقایی معتقد باشد دولت دیگر حقوق و مقررات منشور آفریقایی را نقض کرده می‌تواند ابتدا با یک اخطار کتبی توجه دولت موردنظر را به موضوع جلب نماید و در عین حال مراتب را به اطلاع دبیرکل اتحادیه آفریقا و رئیس کمیسیون برساند، دولت مقابل موظف است ظرف سه ماه توضیح کتبی و قانع کننده‌ای را ارایه نماید و چنانچه موضوع به این طریق حل نشد، هر یک از دولت‌های عضو می‌تواند مسأله را در کمیسیون مطرح نماید.[17] علاوه بر این مطابق ماده 49 منشور هر یک از دولت‌های عضو مستقیماً می‌تواند در خصوص نقض مقررات منشور از سوی یکی از دولتهای عضو به کمیسیون شکایت کند. مطابق ماده 55 منشور که براساس آن دبیرکمیسیون قبل از هر جلسه فهرست شکایت واصله به کمیسیون، غیر از شکایات مطروحه از سوی دولت‌ها را تهیه و به اعضای کمیسیون تقدیم می‌کند و اعضا هم آن را از حیث قابل پذیرش بودن یا نبودن مورد ارزیابی قرار می‌دهند و همچنین مطابق رویه عملی کمیسیون، آشکار می‌شود که افراد خصوصی و گروهها و... هم حق شکایت در کمیسیون را دارند. اما طرح شکایت (درخواست) در کمیسیون مستلزم رعایت شرایط ماهوی خاصی می‌باشد. از جمله این‌که؛ شکایت (درخواست) باید حاوی مشخصات خواهان‌ها باشد حتی اگر این افراد درخواست کرده باشند هویتشان افشاء نشود؛ شکایت باید مطابق منشور سازمان وحدت آفریقا و منشور آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها باشد؛ شکایت نباید حاوی توهین و اهانتی به اتحادیه آفریقا یا دولت مقابل و نهادهای مربوط به آن دولت‌ باشد؛ شکایات نباید منحصراً متکی به اطلاعات انتشار یافته توسط رسانه‌ها باشد؛ شکایت باید ظرف مدتی معقول و پس از طی تمامی مراحل داخلی مطرح شده باشد؛ شکایت نباید حاوی مواردی باشد که قبلاً از طریق ساز و کارهای دیگری حل و فصل شده است.[18]

دولت‌های مربوطه می‌توانند در هنگام رسیدگی در کمیسیون حضور یافته و اظهار شفاهی یا کتبی خود را به اطلاع کمیسیون برسانند.[19]

برخلاف کنوانسیون اروپایی و آمریکایی حقوق بشر در منشور آفریقایی حقوق بشر دادگاه‌ پیش‌بینی نشده و از این روی تصمیم قضایی اتخاذ نمی‌شود و رسیدگی در کمیسیون تقریباً شبیه رویه قطعنامه 1503 شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل است.[20] اما در 9 ژوئن 1998 مجمع سران دولت‌ها و سازمان وحدت آفریقا، پروتکل منشور آفریقایی حقوق بشر و مردم راجع به ایجاد دیوان حقوق بشر و ملت‌ها را پذیرفت.[21]

به هر حال اقداماتی که طبق مقررات منشور صورت می‌پذیرد محرمانه می‌باشد و گزارش‌های کمیسیون پس از تصمیم‌گیری مجمع سران به وسیله رئیس کمیسیون آفریقایی منتشر می‌شود.[22]

در مواردی که شکایات واصله بیانگر نقض جدی یا گسترده حقوق بشر باشد کمیسیون آفریقایی حقوق بشر توجه مجمع سران کشورها را به آن موارد جلب می‌نماید.[23]

هر چند در مقایسه با سازکارهای دیگر نظام‌های منطقه‌ای نظیر نظام‌های اروپایی و آمریکای حقوق بشر در حمایت از حقوق بشر، سازکارهای نظام آفریقایی از قوت بالایی برخوردار نیست و توسعه‌های صورت پذیرفته در آن نظام‌ها را دارا نیست اما با توجه به قدمت ایجاد آن و نوع عملکرد می‌تواند گامی مثبت در راستای حمایت از حقوق بشر تلقی شود ولی ارزیابی دقیق آن مجالی مفصل می‌خواهد که به برخی از منابع ارجاع می‌شود.[24]

منابع تکمیلی
• همچنین برای آشنایی بیشتر با نظامهای آفریقایی حقوق بشر و به ویژه کمیسیون آفریقایی حقوق بشر و عملکردهای آن می‌توانید به منابع زیر مراجعه نمایید:
• 1. odinkalu, C.A, The Individual complaints procedures of the African commission on human and peoples' rights: A preliminary Assessment, trans national law and contemporary problems , vol.8, 1998,pp.359- 405.
• 2. odinkalu, A.C, christensen, C., the African commission on human and peoples rights: the Development of it's non-state communication procedures, human rights Quarterly , vol.20,1998,pp.235-280.
• 3- Evans and , m., murray, r.(Eds), the African charter on human and peoples rights the system in practice 1986-20009 cambridge university press, 2002.

پی نوشت:
• 2. AFRICAN IBANjul charter on on human and peoples rights adoptel by the organization of African unity on 17 june 1981 enterrd into force on 21 october 1986 . (achpr).
• [2].Rachel murray, The African Courtand commission, in the Essentials of human Rights , ed . by rhonak .m.smithand christien van den anker, hodder arnolf, 2005, p.6.
• 4.Achpr(1981), Art, 31 (1)
• Achpr(1981), Art, 32.[4]
• .Achpr(1981), Art, 336
• 7.ACHPR (1981), art,33. & u.oji umozrike, the African charter on human and peoples, rights, martinus nijhoff, 1997:.
  مترجم: سید قاسم زمانی، امیرساعد وکیل، پوریا عسکری، نهادها و سازوکارهای منطقه‌ای حمایت از حقوق بشر، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش، چاپ اول، 1386، ص 217.
• [7]. achpr .(1981), 34
• [8] .مهرپور، حسین، نظام‌بین‌المللی حقوق بشر، انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، 1383، ص 238.
• Laissez- passer..[9]
• [10] .فیلیپ لیچ و دیگران، نهادها و سازوکارهای منطقه‌ای حمایت از حقوق بشر، مترجمان: سید قاسم زمانی، امیر ساعد وکیل، پوریا عسکر،‌مؤسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش، چاپ اول، 1386، ص 218.
• [11].promtion
• protection.[12]
• 15.Victor Dankwa, ''The promotional Role of the African Commission on Human and peoples Rights,'' in : : the African charter on Human and peoples Rights (the system in practice 1986-2000, Edited by Malcolm Evqns and Rachel murray , cambridge university press, 2002,p.335..
• Ibid [14].
  همچنین ر.ک: مهرپور: حسین، پیشین، ص 238
• [15].Achpr (1981), Art, 45 (3), (4).
• [16].ACHPR(1981), ART.46 AND 48.
• 
  achpr (1981), art.46 avd 53 & ACHPR (1981), art. 47 and 48..[17]
• ACHPR (1981), ART.56..[18]
• ACHPR (1981), ART.51.[19]
• [20] . مهرپور، حسین، پیشین، ص 241.
• 24. ر.ک: کریستیان تاموشات، حقوق بشر مبانی نظری، تحولات تاریخی و ساز و کارهای اجرایی، مترجم: حسین شریفی طراز کوهی، نشر میزان، بهار 1386، چاپ اول، صص 387 – 386.
• ACHPR (1981), ART.59 (1)(2)...[22]
• [23]. ACHPR (1981), ART.58 (1)
• 25.Essien, u, the African commission on human and peoples, rights: elevn years after, buffalo human rights law review, vol,6, 2000, pp.93-111