اهمیت فرهنگ

فرهنگ، علوم اسلامي

محمد حسن اصغرنیا

به نام خداوند لوح و قلم

حقیقت نگار وجود از عدم

خداوند داننده رازها

پدید آور صوت و آوازها

فخر عالم امکان حضرت خاتم النبیین محمد مصطفی صلی‌الله علیه و آله شمع جمع آفرینش فرمود: اگر قلم نبود، ملک و دین برقرار نمی‌ماند و زندگی شایسته میسر نمی‌شد.

حضرت علی(ع) امیر مومنان و مربی فکر و فرهنگ و کتابت می‌فرمایند:

(لاثروه کالاداب) - هیچ اندوخته و سرمایه‌ای مانند فرهنگ نیست.

اگر بخواهیم خلاصه‌ای از زندگانی پیامبران و ائمه معصومین علیهم السلام را در طول زندگانیشان بررسی کنیم دعوتی را که آنان برای بشریت اعلام داشته‌اند شامل 1- انسان 2 - ایمان 3 - دانش است که محصولش انسان مسلمان فرهنگ مدار می‌باشد.

شعار و عمل رهروان طریق نبوی و سیره علوی باید این باشد:

دست ما، هر جا رسد، تبلیغ دانش می‌کنیم

کار ما، جز نشر دین و خدمت فرهنگ نیست

مجمع استانداران جمهوری اسلامی ایران که مخفف آنرا (ماجا) ذکر می‌کنم یکی از نهادهای غیر دولتی است که حدود شش سال از عمر تشکیلاتی و مردمی خود را می‌گذراند و با کسب مجوز، پروانه فعالیتش را از وزارت کشور اخذ کرده است و در سال 1389 سنت حسنه‌ای را رایج ساخته است و آن پیاده نمودن یک دستور فرهنگ الهی است که:

(زکوه العلم نشرها) - مالیاتی که آگاهان و عالمان باید به اجتماع بپردازند آگاهی بخشی است تا دعایشان مستجاب شود. (رب زدنی علما و الحقنی بالصالحین) و بحمدالله تاکنون آقایان دکتر سبحانی، مهندس غرضی، دکتر قنبری، مهندس شریفیان، مهندس جهانبخش و دکتر رحمانی تحت عناوین مختلف اقتصادی و اجتماعی مطالبی را در جمع دوستان، استانداران نظام جمهوری اسلامی مطرح فرموده‌اند. هفتمین قرعه داوطلبانه به نام من افتاد که موضوعی متفاوت از اقتصاد، نفت، معدن، اشتغال، یارانه و غیره می‌باشد.

که آن موضوع فرهنگ یا ثفافه و یا CULTURE و مدنیت است و عناوینی که انتخاب کرده‌ام عبارتند از:

1 - جستاری در تبیین و تحلیل وضعیت موجود فرهنگی کشور.

2 - شناخت فرهنگ جامعه ایرانی

3 - بازشناسی راهکارها و موانع فرهنگی

4 - نظارت همگانی با نگرش اصلاحات فرهنگی

5 - رویکردی نو بر فرهنگ نظارت اجتماعی

6 - فرهنگ و علوم انسانی

مخلص کلام اینکه "گفتار فرهنگی، مقوله‌ای بی‌رنگ" را برگزیدم.

از مرحوم استاد علامه محمد تقی جعفری رحمه‌الله شنیده‌ بودم که 504 معنی درباره فرهنگ بدست آورده است، با ماخذ مربوطه، و امروزه اکثرا در بحث‌ها از مهندسی فرهنگی استفاده می‌شود. در شهر باکوی آذربایجان به فرهنگ "مدنیت" می‌گویند که شاید از واژه‌ CULTURE از ریشه لاتینی COLERE به معنی مسکن گزیدن، کشت کردن و پرستش کردن گرفته باشند. متاسفانه یا خوشبختانه در زمان ما، در اینگونه امور گفتارها فراوان است ولی نوشتارها اندک و مدعیان فراوان و...

مقصد و مقصود من بحث در واژه‌ها نبوده و نیست، بلکه می‌خواهم پوسته‌ها را در حد توان بشکافم تا شاید مغزها را بشناسم و زیر پوست فکر و فرهنگ شهر و روستا، حوزه و دانشگاه و دایره‌های مختلفه‌ای از همه قوا را که در امور اداری این نهادهای فرهنگی نقشی ایفا می‌کنند بیابیم و باب مفاهمه را بگشاییم و به بازار و نمایشگاه مدعیان فرهنگ سازی سری بزنیم و همایشها و نمایشها و سمینارها و کنگره‌ها و ستادهای اصلی و فرعی و جشنواره‌ها و مراکز و دفاتر شوراها را با محصولاتی که عرضه کرده یا خواهند کرد مورد ارزیابی قرار دهیم.

هر چند برخی از آنها اینگونه بررسی‌ها را فرعی می‌دانند و چیزهایی را که خود معتقدند از معیار و میزان و شاخص گرفته تا سنگ ترازو و متراژ و شاقول و غیره را بحث اصلی روز ایران نمی‌دانند.

لذا چون معتقدم گفتارها و نوشتارها باید مستدل و مستند باشد از چند کتاب و جزوه و نشریه و مقالاتی که بهره برده‌ام اسامی آنها را ذکر می‌کنم تا شنونده، خواننده و پژوهشگر محترم بداند که پس از سی و چند سالی که از انقلاب اسلامی گذشته در بستر سازی فرهنگی در کجای کاریم و قضاوت با شما و تاریخ امروز و فردا است.

1 - کتاب فرهنگ شناسی - گفتار‌هائی در زمینه فرهنگ و تمدن سال 1378 - پهلوان - چنگیز

2 - نامه پژوهش فرهنگی سال دهم دوره سوم شماره پنجم بهار 1388 - تحلیل وضعیت موجود ساماندهی نهادهای فرهنگی کشور با نگاهی به مفهوم و مبانی مهندسی فرهنگی - گودرزی غلامرضا، شیخ زاده - محمد

3 - تبیین بسترهای حقوق اجتماعی و فرهنگی نظارت همگانی - اسفند 1389 - اصغر نیا مرتضی

4 - سرمایه اجتماعی، نیروی انسانی نوشته مهندس اصغر نیا مجتبی 1387

5 - گزارش دفتر همکاری حوزه و دانشگاه - دی ماه 1361 - محمد تقی مصباح

6 - تاریخ مدیریت وزارت خانه‌های ایران از یکصد سال گذشته تا کنون - فصلنامه ره آورد گیل - تابستان 1388 - اصغرنیا - محمد حسن

مقاله‌ای که در نامه پژوهش به چاپ رسیده است، خلاصه‌ای از گزارش طرح تحقیقاتی در شورایعالی انقلاب فرهنگی جهت بررسی وضعیت موجود سازمانهای فرهنگی کشور است و از کلید واژه‌های:

سازمان فرهنگی، نهاد فرهنگی، مهندس فرهنگی، مدیریت فرهنگی و ارزیابی سازمان فرهنگی استفاده شده است که گوشه‌ای از آمار مربوط به 455 نهاد فرهنگی که شناسائی شده (فقط دولتی یا وابسته به دولت)، با درصدی که در زمینه سیاستگذاری یا آموزشی و یا پژوهشی و یا تبلیغی و برنامه‌ریزی و پشتیبانی در ذیل خواهد آمد و قضاوت برعهده تاریخ است و آیندگان.

برخی نهادهای راهبردی همه کارها را با هم انجام می‌دهند، اعم از سیاستگزاری، برنامه‌ریزی، اجرا، نظارت و... در اول این نوشتار گفتم، ثروتمندترین ملتها با فرهنگ‌ترین آنها هستند و انسانها، سرمایه‌های اجتماعی آن جامعه هستند که می‌توانند به زیور فکر و فرهنگ آراسته باشند یا بی‌فرهنگ و هنر و ادب و اخلاق روزهایشان را به شبها بسپارند. در حوزه فرهنگ باید تغییرات اساسی در مغزها و روان افراد و روح و قلب آدمیان شکل گیرد و به اصطلاح (ماده خاکستری) باید متحول شود.

پس توسعه در افکار باید انجام گیرد تا رشد یافتگان فتح الفتوح کنند و آموزگاران به قول حکیم ابوالقاسم فردوسی با آموزش و ممارست علمی و عملی خود، تغییر رفتار ایجاد کنند تا تغییر رفتار باعث اصلاحات و تحولات و تغییرات درونی و برونی اجتماع گردد و آن وقت ایران مملکتی نخواهد بود که در آن همه ژنرال و کلنل‌اند و سرباز و فرمانبری نیست و فرماندهی مفهوم ندارد. آموزگار با کمند عشق و محبت، تیرهای نفرت و نفاق را برمی‌کشد و لطف و لطافت را مرهم دردش می‌سازد.

به داننده فرهنگیانش سپار

که آمد کنون گاه آموزگار

سخن پیش فرهنگیان سخته گوی

به هر کس نوازنده و تازه روی

شاعر شیرین سخن فردوسی فرهنگساز معتقد است:

آموزگار و شاگرد و معلم و متعلم همچون آب و ماهی‌اند و مدیریت فرهنگی مانند ماهی و آب و اکسیژن است. هنگامی حرکت ماهی زیبا و معنی‌دار است که در بستر آب شنا کرده و از اکسیژن موجود در آب تنفس کند تا زنده بماند و گرنه حرکت آن در بیرون از آب صرفا تقلا و دست و پا زدن برای زنده ماندن بوده و اکسیژن هوا نیز دوای مرگش نخواهد بود.

نظریات مدیریت بدون اجرا و استقرار در یک فرهنگ و جامعه معنی خاصی ندارد و صرفا حروف و عبارات کلی هستند که صحت و سقم آن قابل ارزیابی نیست. درباره چهارصد و اندی سازمان و نهاد فرهنگی که شناسائی شده‌اند می‌توان گفت خارج از این 4 حالت نمی‌توانند باشند:

1 - سیاستگذار 2 - برنامه‌ریز و ناظر 3 - پشتیبانی تخصصی 4 - پشتیبانی عمومی

که در اینجا نمونه‌ای از دستگاههای فرهنگی سیاستگذار را نام می‌بریم.

1 - شورای فرهنگ عمومی 2 - شورای فرهنگی و اجتماعی زنان 3 - فرهنگستان زبان و ادب فارسی 4 - ستاد مبارزه با مواد مخدر 5 - شورایعالی انقلاب فرهنگی 6 - سازمان مدیریت و برنامه و بودجه (سابق)7 - وزارت آموزش و پرورش - 8 - صداوسیما 9 - وزارت بهداشت و درمان و آموزش و پزشکی 10 - نهضت سوادآموزی 11 - وزارت علوم، تحقیقات و فناوری 12 - شورایعالی اطلاع‌رسانی 13 - کمیته امداد امام(ره) 14- نهاد نمایندگی ولی‌فقیه در سپاه پاسداران 15 - سازمان عقیدتی سیاسی ارتش 16 - شورای پژوهشهای علمی کشور 17 - شورایعالی ایرانگردی و جهانگردی 18 - شورای سازمان تربیت بدنی 19 - وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

حال به نهادهایی که شورایعالی انقلاب فرهنگی برای آنها سیاستگذاری می‌کند نظری بیفکنیم که شامل 20 مرکز فرهنگی است:

1 - وزارت علوم، تحقیقات و فناوری 2 - وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی 3 - صداوسیما 4- شورای ارزشیابی هنرمندان 5 - شورای پژوهشهای علمی کشور 6 - شورای راهبردی توسعه فرهنگ نماز 7 - شورای روابط خارجی 8 - شورای سازمان تربیت بدنی 9 - شورای سازمان میراث فرهنگی 10 - شورای سیاستگذاری ائمه جمعه 11- شورای سیاستگذاری آموزش و پرورش 12 - شورایعالی اطلاع رسانی 13 - شورایعالی ایرانگردی و جهانگردی 14 - شورایعالی جوانان 15 - شورایعالی حج 16 - شورایعالی شهرسازی و معماری 17 - شورایعالی تحقیقات و فناوری 18 - شورای فرهنگ عمومی 19 - شورای فرهنگی و اجتماعی زنان 20- شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی

ضمنا شورایعالی انقلاب فرهنگی که رئیس‌جمهور در رأس آن است و رئیس قوه قضائیه تاکنون نائب رئیس آن بوده است بر نهادها و سازمانهای فرهنگی زیر برنامه‌ریزی و نظارت دارد که شامل 10 سازمان است:

در بررسی تعداد 455 نهاد و سازمان فرهنگی شناسائی شده، حوزه‌های علمیه و دانشگاهها و مراکز خصوصی مدنظر قرار نگرفته است و آن خود بحثی و محفلی مستقل را می‌طلبد.

در مجموع این نکات قابل ذکر است:

1 - تعداد 31 ساختار، 82/6 درصد سیاستگزاری می‌کنند.

2 - تعداد 91 ساختار، 26/20 درصد برنامه‌ریزی می‌کنند.

3- تعداد 425 ساختار، 61/93 درصد پشتیبانی عمومی می‌کنند.

4 - تعداد 436 ساختار، 03/96 درصد پشتیبانی تخصصی می‌کنند.

5 - تعداد 29 ساختار، 38/6 درصد سیاستگزاری و برنامه‌ریزی می‌کنند.

6 - تعداد 16 ساختار، 52/3 درصد سیاستگزاری، برنامه‌ریزی، پشتیبانی عمومی و پشتیبانی تخصصی می‌کنند.

7 - تعداد 28 ساختار، 15/6 درصد در زمینه آموزشی فعالیت دارند.

8 - تعداد 359 ساختار، 07/79 درصد در زمینه پژوهشی فعالیت دارند.

9 - تعداد 125 ساختار، 53/27 درصد در زمینه تبلیغی فعالیت دارند.

10 - تعداد 16 ساختار، 52/3 درصد در زمینه آموزشی و پژوهشی فعالیت دارند.

11 - تعداد 63 ساختار، 87/13 درصد در زمینه تبلیغی و پژوهشی فعالیت دارند.

12 - تعداد 8 ساختار، 76/1 درصد در زمینه آموزشی و تبلیغی فعالیت دارند.

13 - تعداد 28 ساختار، 16/6 درصد زمینه فعالیتشان مشخص نیست.

14 - تعداد 2 ساختار، 43/0 درصد در زمینه آموزش،‌ پژوهشی و تبلیغی فعالیت می‌کنند.

15 - تعداد 436 ساختار، 03/96 درصد پشتیبان تخصصی شناسائی شده‌اند که تعداد 28 ساختار از این جمع، برای ساختارهای آموزشی پشتیبانی تخصصی می‌کنند و تعداد 356 ساختار از این جمع، برای ساختارهای پژوهشی پشتیبانی تخصصی می‌کنند و تعداد 16 ساختار از این جمع برای ساختارهای آموزشی و پژوهشی پشتیبانی تخصصی می‌کنند و تعداد 111 ساختار از این جمع برای ساختار‌های تبلیغی پشتیبانی تخصصی می‌کنند.

در مجموع 425 ساختار (61/93 درصد) پشتیبان عمومی شناسائی شده‌اند و 92 ساختار (28/20 درصد) برنامه‌ریز و 31 ساختار (8/6 درصد) سیاستگزار.

در برخی از موارد برای یک مساله فرهنگی دو مجرای سیاستگزاری و یا برنامه‌ریز لحاظ شده است. مثلا ستاد اقامه نماز، نهاد نمایندگی ولی‌فقیه در دانشگاهها و وزارت علوم و تحقیقات و فناوری مسئولیت سیاستگزاری در مساله نماز و گسترش روحیه معنویت در دانشگاهها را برعهده دارند. خلاصه اینکه دریافتم را در چند واژه و کلماتی که فهمیدم برای خود و شما می‌نویسم.

1 - نظارت: فعالیتی است که بایدها را با هست‌ها، مطلوبها را با موجودها و پیش بینی‌ها را با عملکردها مقایسه می‌کند.

2- مهندسی فرهنگی: راهبری و مدیریت فرهنگی جامعه به دور از سخت‌گیری آمرانه و یا تسامح لجام گسیخته، بلکه هدایتی مدبرانه،‌ آینده نگرانه و توام با صبر و حوصله است.

3 - نظارت همگانی: برای تحقق و عینیت بخشیدن نظارت همگانی نیازمند وجود لوازم و شرایطی هستیم که در صورت اجتماع تمامی آنها در کنار هم شاهد بروز و ظهور موثر و کارگشای آن در جامعه خواهیم بود و در جهت استقرار و اجرای صحیح و درست آن در جوامع نیازمند فراهم آمدن و تثبیت زمینه‌های مختلف فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و حقوقی بسیاری می‌باشیم تا نظارت همگانی به یک فرهنگ عمومی مبدل گردد.

4 - نظارت فرهنگی: بسیاری از شهروندان از میزان تاثیر شرایط اجتماعی و فرهنگی محیط بر ابعاد مختلفه زندگی و شخصیت خود بی‌اطلاعند. هر سیاستگزاری و برنامه‌ریزی که در آن مردم به نحو صحیح و واقعی به میدان فراخوانده نشوند محکوم به ناکامی و شکست است و از طرف دیگر مطالعات و تجربیات مختلف حاکی از آن است که مشارکتهای تحمیلی و توام با فشار هرگز راهبرد مناسب و اثربخشی در فرایند توسعه فرهنگی و اجتماعی نمی‌باشد.

5 - ابعاد مختلفه فرهنگ: فرهنگ دارای چهار جزء اصلی است:

الف - باورها ب - ارزشها ج - هنجارها د - فناوری‌

فرهنگ وسیله‌ای است که مردم از طریق آن با محیط خویش ارتباط برقرار می‌کند و به عبارت دیگر تمام نمودهای عادات اجتماعی یک جامعه و واکنشهای اعضای آن را می‌توان فرهنگ نامید که مجموعه‌ای است از شیوه‌های اندیشیدن و احساس و عمل که در فرایند توسعه فرهنگی شهر و روستا و یا کشور خود مشارکت فرهنگی و اجتماعی دارند و مشارکت فرهنگی به عنوان یک سرمایه مولد، زیرساختهای فرهنگی و همگراییهای لایه‌های اجتماعی را تحکیم می‌بخشد و تولید سرمایه اجتماعی برای حیات جوامع بشری و مدنی است.

6 - ساز و کار اعمال نظارت: براساس اصول 8، 88 و 90 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نظارت حقی است برای مردم که آنها را موظف می‌سازد علاوه بر راهنمائی و توصیه و دعوت به خیر، به دولت ناظر باشند و این نظارت تکلیفی است که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد و همگان نسبت به آن دارای حقوق مساوی هستند و کسی در این مساله بر دیگری رجحان ندارد و نظارت امری است متقابل و دو طرفه به طوری که هر کدام از طرفین همان‌طور که ناظر هستند، نظارت شونده و نظارت پذیر هستند که نتیجه آن پیشبرد امور جامعه به گونه‌ای صحیح‌تر و مطلوب‌تر خواهد بود.

دانشگاه تهران - صندوق پست? 1844-13145

WWW.Ostandaran.ir

*مهندسی فرهنگی، راهبری و مدیریت فرهنگی جامعه، به دور از سخت‌گیری آمرانه و یا تسامح لجام گسیخته، بلکه هدایتی مدبرانه، آینده‌نگرانه و همراه با صبر و حوصله است.

*برای آن که نظارت همگانی به عینیت درآید و به یک فرهنگ عمومی مبدل گردد، فراهم آمدن و تثبیت زمینه‌های مختلف فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و حقوقی ضروری می‌باشد.

* نظارت، فعالیتی است که بایدها را با هست‌ها، مطلوب‌ها را با موجودها و پیش‌بینی‌ها را با عملکردها مقایسه می‌کند.