سیره نویسی نبوی

كلمات كليدي : سيره، تاريخچه، منابع

نویسنده : منيره شريعت جو

سیره نویسی نبوی

سیره برگرفته از ماده "سیر" به معنی رفتار و سیره به نوع و سبک رفتار گفته می شود. شهید مطهری معتقد است؛

تاریخچه سیره نویسی نبوی:

پس از رحلت پیامبر(ص) مناطق مختلف جهان اسلام دارای گرایش‌های مذهبی مختلف گردید. عالمان و راویان هر منطقه نیز متأثر از آن بوده و سیره‌هایی که به وجود آمد، برگرفته از همین گرایش ها بود. شام دارای گرایش اموی، کوفه گرایش شیعی، بصره گرایش عثمانی و مکه و مدینه طرفدار شیخین بودند و این در حالی است که اولین عالمان سیره نویس اکثرا اهل مدینه بوده اند.

همچنین به علت منع کتابت حدیث توسط خلفا و بنی امیه که ریشه در مسائل سیاسی داشت، نگارش کتابت حدیث تا اوایل قرن دوم به صورت رسمی آغاز نشد. هر چند کسانی که مخالف فضای حاکم بودند، به طور غیر رسمی به کتابت حدیث به صورت غیر منسجم پرداخته که همین مسأله باعث گردید تألیف های پس از نیمه دوم در قرن دوم بر اساس این نوشته‌ها و یا نقل های شفاهی صورت پذیرد.

"عمر بن عبدالعزیز" (م 101) اولین خلیفه ای بود که امر به کتابت حدیث نمود. اولین محدثی که بعد از این فرمان به کتابت حدیث پرداخت "ابن شهاب زهری" (م 124) می باشد.

کتاب "ابن اسحاق" (85-81 هـ ق – 151-150 ق) اولین سیره شناخته شده منسجمی است که در بین اهل سنت پذیرفته شده است. هر چند محققین از افرادی پیش از ابن اسحاق یاد نموده اند که به داشتن اطلاعاتی درباره سیره شهرت داشته اند.

ضمنا تألیفات مبتنی برگرایش های مختلف فکری، راویان مورد استناد، روایت‌های مورد استفاده، فراموشی رخدادها و یا از بین رفتن آنها، وجود نقل‌های شفاهی که پس از چندین نسل به جای مانده بود، تحریفات احتمالی در آن ها، نوشته های پراکنده موجود با توجه به مدت زمان زیادی که از زمان رخدادها گذشته بود و نیز منع کتابت حدیث، همه از نکاتی است که در آثار برجای مانده پس از ابن اسحاق باید مد نظر قرار گیرند.

بررسی منابع:

گزارش های موجود در منابع سیره گاه به طور تفصیل و گاه نقل سخنان رسول اکرم (ص) در قالب حدیث بیان شده است. تاریخ های سیر و مغازی، مقاتل و فتن و حروب، خراج و فتوح، عمومی ، دودمانی و تک نگاری، محلی، انساب، طبقات، وزارت و دیوانسالاری، فرهنگنامهای و فرق و مذاهب از جمله تقسیم بندی های موضوعی منابع صدر اسلام و کتاب های جوامع، مصحف، مسند، صحیح،‌ مستدرک، سنن و تفسیراز دسته بندی های آثار حدیثی است.

این منابع که تا پایان قرن سوم درباره صدر اسلام به رشته تحریر درآمده است را می توان جزو منابع دست اول به شمار آورد، اما از آن جا که منابع نگاشته شده تا قرن پنجم، گاه از مطالب کتاب هایی استفاده نموده اند که اکنون در دسترس ما نیست به نوعی می توان آن ها را نیز جزء منابع دست اول به شمار آورد.

کتاب های نوشته شده در باره صدر اسلام پس از قرن ششم تلخیصی از آثار گذشتگان می‌باشند.

سیره نویسی در ابتدا شامل دو بخش مبعث و مغازی بود. پرداختن به مباحث مغازی، دلایل، شمایل‌ و سایر تقسیم بندی های موضوعی از نکاتی است که در سیر تحول سیره نویسی باید به آن توجه نمود.

منابع سیره به لحاظ دستیابی به سه دسته تقسیم می گردد:

الف) آثار موجود:

همچون کتب "اربعه کافی کلینی" (م 329)، "من لایحضره الفقیه" شیخ صدوق(م 329)، "تهذیب و الاستبصار" شیخ طوسی (م 460) از جوامع اولیه حدیثی شیعه و صحیح بخاری(251)، مسلم(261) و سنن نسائی، ترمذی، ابی داود و ابن ماجه از جوامع حدیثی اهل سنت به شمار می روند.

ب) آثار موجود که به صورت غیر مستقیم با استفاده از سایر آثار به دست آمده است:

همچون سیره "محمد بن اسحاق" که ابن هشام (م 213 یا 218) آن را تهذیب نموده و اکنون آن چه در دسترس ما است با نام سیره ابن هشام شهرت دارد. البته بخش هایی از آن را نیز طبری در کتاب خود نقل کرده است، و نیز گردآوری برخی از سخنان امام علی (ع) در "نهج البلاغه" توسط "سید رضی" (406) که راوی آن نزدیک ترین شخص به پیامبر(ص) است، و گردآوری روایات "ابن شهاب زهری" از کتاب المصنف عبدالرزاق بن همام صنعانی (م 212) از نمونه های این مورد می باشد.

ج) آثاری که تنها نامی از آن ها باقی مانده است:

همچون کتاب "تسمیة الذین یؤذون النبی" (ص) و کتاب "فتوح النبی" (ص) مداینی (م 214) که نام آن در "الفهرست" ابن ندیم آمده است.

در پایان لازم است یادآور شد قرآن کریم به عنوان کتابی که از عصر پیامبر(ص) بدون هیچ گونه تحریف به دست ما رسیده، مهم ترین مرجع در راستای دستیابی به سیره نبوی می باشد.