صبر؛ عامل مهم پیروزی

میرصادق سید نژاد

آموزه های دینی، مهم ترین عامل پیروزی در عرصه های گوناگون زندگی را، صبر و ایستادگی معرفی می‌کنند. حتی در شرایط سخت آغاز بعثت پیامبر اکرم(ص) که مشرکان به شیوه های گوناگون، گروه یاران رسول اکرم(ص) را مورد تهدید قرار می‌دادند و از راه تهیه نیروهای نظامی فراوان، درصدد برمی آمدند تا از پیشرفت آیین اسلام جلوگیری کنند، قرآن به رغم تعداد کم پیروان پیامبراکرم(ص) به آنها دستور پایداری و مقاومت می دهد و بر این نکته بسیار مهم تأکید می نماید که هرگز از کمیِ امکانات و تعداد نیروهای رزمنده در جریان دفاع از کیان اسلام و جنگ با مشرکان نهراسید؛ چرا که در سایه عنایت خداوند متعال، چه بسا که نیروهای بسیار اندک مؤمنان، بر لشکریان فراوان دشمن پیروز می شود و در جایی به صورت کلی می‌فرماید: «چه بسیار شد که گروهی اندک بر گروه بسیار به اذن پروردگار پیروز شدند؛ خداوند با شکیبایان است».

انگیزه صبر

قرآن به صراحت بر این نکته تأکید می ورزد که صبری مورد ستایش خداوند است که انگیزه اش فقط جلب رضایت و خشنودی خداوند متعال باشد، نه اینکه شخص بخواهد به وسیله آن، کسب شهرت کند. در آیه ای می خوانیم: «صبرت را فقط برای پروردگارت قرار بده، نه برای احدی غیر از او». باز قرآن در تبیین اوصاف خردمندانِ واقعی می فرماید: «خداوند از این انسان ها فقط به خاطر صبر کردن تجلیل نمی کند، بلکه بزرگداشت خداوند، بدان جهت است که شکیبایی آنان برای پروردگارشان بوده است».

صبر برای عبادت

انجام دستورات دینی، نیازمند غلبه بر راحت‌طلبی و تحمل دشواری های آن است. امیرمؤمنان علی(ع) در تفسیر آیه «کسانی که گفتند پروردگار ما خداوند یگانه است، سپس استقامت ورزیدند»، می‌فرماید:«شما گفتید پروردگار ما اللّه است، پس اکنون بر این گفته خود پایمردی کرده، بر انجام دستورهای کتاب او، و در راهی که شما را به آن فرمان داده است، در طریق پرستش شایسته او استقامت به خرج دهید. پس از دایره فرمان های او خارج نشوید، در دین و آیین پیامبر او بدعت ایجاد نکنید و هرگز با آن به مخالفت برنخیزید». پیامبر اکرم(ص) هم در اشاره به این آیه، به صورت هشدار می فرماید: «گروهی این سخن را گفتند، سپس بیشتر آنها کافر شدند، اما کسانی که این سخن را بگویند و همچنان به آن تداوم دهند، تا هنگام مرگشان فرا رسد، استقامت کنندگان واقعی به شمار می آیند».

صبر بر مصیبت

بر اساس اعتقاد اسلامی، پاداش بزرگ با تحمّل بلاهای بزرگ نصیب انسان می شود. هنگامی که خداوند مردمی را دوست بدارد، ایشان را مبتلا می‌سازد و اگر در مقابل این ابتلا صبور باشند، خدا از آنها راضی می شود. گذشته از اینها، بنابر فرموده امام صادق(ع) برای بنده نزد خداوند درجاتی از کمال است که چه بسا باعمل نیک به آنها نرسد. در این هنگام، خداوند او را به نوعی گرفتاری مبتلا می‌سازد که اگر بر آن صبر کند، خداوند او را به بالاترین مرتبه کمال می رساند. نیز خداوند در قرآن کریم چه زیبا می فرماید: «بدون تردید به کسانی که صبر پیشه ساخته اند، به گونه ای بهتر از آنچه عمل کردند، پاداش خواهیم داد».

صبر در برابر گناه

ارزشمندترین نوع شکیبایی ها، شکیبایی در برابر گناهان است؛ چرا که این امر در دستیابی به سعادت واقعی و کمال انسانی از دیگر انواع صبر مؤثرتر می‌باشد. چه بسیار انسان ها که با ترک یک گناه بزرگ، یک شبه ره صد ساله سلوک را پیموده‌اند. حضرت علی(ع) در ضمن اشاره به اقسام صبر و فضیلت آن در برابر گناهان، می فرماید: «شکیبایی دوگونه است: شکیبایی در برابر مصیبت که نیکو و زیباست، و بهتر از آنْ شکیبایی در برابر کارهایی است که خدا بر تو حرام کرده است». با توجه به این مسئله، در قرآن کریم، آنجا که زمینه گناه در برابر اولیای الهی فراهم می گردد، استقامت های شگفت‌انگیزی از ایشان به معرض دید گذاشته می‌شود. در جریان حضرت یوسف و زلیخا، وقتی زلیخا درخواست گناهی از حضرت یوسف می‌کند، وی با قاطعیت آن را ردّ می کند و وقتی به زندان تهدید می شود، می فرماید: «پروردگار مرا رنج زندان، خوش تر از قبول این خواسته و گناه است».

صبر در برابر نعمت ها

به تصریح قرآن، اگر انسان هنگام دستیابی به امکانات دنیوی، نتواند خود را نگه دارد، چه بسا دچار طغیان و سرکشی خواهد شد. از این رو، خداوند متعال به صورت های مختلف، به مؤمنان هشدار می دهد که مبادا اموال و اولاد، شما را از یاد خدا مشغول و غافل سازد. معنای صبر بر نعمت ها، این است که انسان، به آنها مطمئن نشود و بداند که همه نعمت ها نزد او امانت هستند و به زودی از او گرفته خواهند شد. پس هم اکنون که آنها در اختیار او قرار گرفته اند، نخست وظایف خود را در قبال آنها به درستی انجام دهد و آنها را در راه هایی که خداوند دستور داده است خرج کند؛ و سپس به واسطه برخورداری‌اش از آنها، به دیگران فخرفروشی نکند؛ و سوم اینکه هنگام بخشش از آنها به دیگران، منتی بر آنان نگذارد.

آفات صبر

همان گونه که همه ارزش‌های اخلاقی و صفات انسانی آفت های خاصّی دارند، صبر نیز آفات مخصوص به خود را دارد که بی توجهی به آنها، آدمی را دچار مشکل و گرفتاری ها می کند. از شمار آفت های صبرکه در قرآن بیان شده، شتاب‌زدگی است. به تعبیر قرآن، انسانْ طبیعتا شتاب زده است؛ چون خواسته اش برآورده نشود، جام صبرش لبریز می گردد و در نتیجه، کاری را انجام می دهد که چندان مفید نیست. آفت دیگرصبر، خشم است. انسان خشمناک، شکیبایی را از دست می دهد. حضرت یونس علیه السلام چون در مقام هدایت مردم صبرش را از دست داد، دچار ظلمات دریا و شکم ماهی گردید. دلتنگی، افسردگی و ناامیدی نیز از دیگر آفت‌های صبر است. انسان وقتی امید خود را از دست داد، نمی تواند ایستادگی کند و در نتیجه، در برابر پیشامدها زود تسلیم می شود.