تفاوت های بشری و حکمت و تدبیر الهی

خداوند انسان‌ها را از نظر قابلیت‌ها و استعدادها و صفات اخلاقی آنها یکسان خلق نکرده و به افراد توانایی‌ها و خلاقیت‌های متفاوت بخشیده است. این تفاوت‌ها باعث ایجاد رقابت در بین افراد و بهبود و پیشرفت جامعه می‌شود. البته معنای این تفاوت به معنای این است که استعدادهای گوناگون و توان‌های ذهنی و فکری متفاوت را بین افراد مختلف تقسیم نموده است.‌

اسلام این حقیقت غیر قابل انکار را می‌پذیرد که افراد بشر از حیث استعدادهای جسمی و روحی و صفات بدنی و فکری متفاوت هستند. آنان در صبر و شجاعت، همت و آرزو، ذکاوت و نوآوری، توانایی بدنی و استحکام عصبی و صدها ویژگی‌های دیگر با یکدیگر تفاوت دارند. این تفاوت‌ها از دیدگاه اسلامی نتیجه امور قهری نیست که طبقه اجتماعی شخص در اثر وضعیت اقتصادی و جبر تاریخ بر او تحمیل کرده باشد تا ادعا شود با رفع آن همه انسان‌ها را از حیث تمامی خصایص می‌توان یکسان گردانید، بلکه امری است که مجموعه عوامل ارثی طبیعی و حتی اختیاری آن را شکل می‌دهد و به منزله حقیقت غیر قابل انکار در می‌آورد. از این رو این تفاوت را نه می‌توان از بین برد و نه از بین بردن آن مفید است، زیرا این اختلافات کاروان تمدن بشری را به جلو می‌برد و امکان رشد، ترقی و تعالی را در جامعه بشری فراهم می‌آورد.‌

خداوند متعال، این تفاوت‌ها را نشانه حکمت و تدبیر خود معرفی می‌کند و «ما لکم لاترجون الله و قاراً و قد خلقکم اطوراً» شما را چه شده است که از شکوه خدا بیم ندارید و حال آنکه شما را مرحله به مرحله و متفاوت خلق کرده است.

علامه طباطبایی نیز تصریح می‌کند: حاصل معنا این است که شما را چه شده که از شکوه و عظمت خدا بیم و به آن اعتقاد ندارید، در حالی که شما را مرحله به مرحله آفرید و چون یکی از شما را از خاک خلق کرد.‌

وجود این تفاوت‌ها بر اساس و بنیاد سنت الهی ابتلاء است، آزمایشی بیش نیت «لیبلوکم فی ما اتاکم» و شما با فرآورده‌های مالی که عطیه خدا است باید مانند امانتی الهی رفتار کنید و رزق محرومان را که در دست شماست، به آنها برسانید که آنان در روزی با شما برابرند و نباید نعمت خدا را در لطفی که نسبت به شما کرده است، منکر و کافر شوید.

«افبنعمه الله یجحدون» این ایات سرگرم شدن به متاع پست دنیا و رفاه زدگی ننگین سرمایه داری را پوچ، بی ارج و زبون جلوه می‌دهد و انسان را به حال این نگون بختان کافر پیشه به ترحم می‌آورد که چگونه با دل بستن به تمتعات زودگذر، خود را از حیات جاودانه آخرت محروم ساخته اند که ویژه اهل تقوا است.‌

مسئله برتری بعضی از انسان‌ها بر بعضی دیگر و اختلاف درجات آنها را خداوند به خود نسبت می‌دهد و می‌فرماید: اوست که برخی از شما را بر برخی دیگر به درجاتی تفاوت گذاشته است. در آیه دیگری می‌فرماید: برخی را بر برخی دیگر برتری بخشیده است.

این نسبت کاشف از اختلاف قابلیت‌ها و استعدادهای خدادادی و ذاتی در انسان‌ها است و به حکم عدالت به مصداق «ویوت کل ذی فضله» هر صاحب امتیازی را به اندازه امتیازش بهره می‌رساند؛ باالطبع از نظر اقتصادی بین آنها تفاوت روی می‌دهد و تساوی در این زمینه که برخی با استعدادهای برتر و تلاشی فزونتر بیشتر کار و ابتکار نشان می‌دهند و اعمال خرد کنند و با انها فاقد برابر باشند، ظلمی فاحش است.‌