یسنا yasna

كلمات كليدي : يسنا، هاي، ستايش، دعا، ايزد

نویسنده : اميرعمادالدين صدري

نام یسنا

یسنا در اوستا yasna و در سنسکریت yajna و در پهلوی yazišn به معنای ستایش و پرستش آمده است که در مراسم قربانی خوانده می‌شده است. این واژه از ریشه yaz- اوستایی، yad- فارسی باستان، سنسکریت yaj- و هندواروپایی ^*yaĝ به معنای «پرستش کردن، ستودن، قربانی کردن» گرفته شده است. واژه های یشت (اوستایی yaštay) و جشن و ایزد نیز از همین ریشه هستند.[1]

یسنا هفتاد و دو فصل دارد که بدان در اوستا hāiti (برابر واژه سنسکریت sāti) و در پهلوی hād و در فارسی "ها" گویند.[2]

کاربرد آیینی یسنا

یسنها در مراسم دینی یسنه به کار می‌روند. مهمترین آیین پرستش زردشتی مراسم یسنه است که در مقابل آتش در جایی از آتشکده معروف به اورویسگاه انجام می‌گیرد. مراسم یسنه دو بخش است. در بخش نخست در طی آیین "های"، افزار کار مراسم اصلی مانند زوهر و برسم و درون و شیره گیاه هوم (=پراهوم) فراهم می‌شود. بخش دوم مراسم اصلی یسنه است که در آن 72 فصل یسنا خوانده می‌شود. دو موبد به نامهای "زوت" و "راسپی" در اجرای این مراسم شرکت دارند.[3]

متن و محتوای یسنا

یسنا با سرآغازی شروع می‌شود که 15 بند دارد و شامل نیایش‌هاست. "های" یکم بیست و سه بند دارد و بیشتر بندها با «نوید می‌دهم و به جای می‌آورم» آغاز می‌گردد. نام ایزدان خوانده شده در مراسم یسنا با این عبارت ستایش می‌شود. این ایزدان عبارتند از اهورامزدا و امشاسپندان، ایزدان پنج "گاه" روز و همکاران آنها، ایزدان ماه و گاهنبارها، و ... .

برسم یشت

"های" دوم برسم یشت نام دارد و 18 بند دارد. عبارت کلیدی آن «با این زوهر و برسم ... خواستار ستاییدنم» می‌باشد و همان ایزدان "های" نخست یاد می‌شوند.

سروش درون

"های" 3-8 را سروش درون می‌نامند و های‌ها به ترتیب 25، 26، 5، 21، 28 و 9 بند دارند. درون نان کوچک سفید گرد و بدون خمیرمایه است که به سروش پیشکش می‌شود. در مراسم یسنه خواندن های 3 تا 8 را ارون یشتن می‌گویند. های 5 از هفت ها، یسن 37 برداشته شده است.

های 8 هم حالتی دعاگونه دارد. هایهای دیگر مانند های 1 و 2 هستند با عبارات کلیدی و یاد همان مجموعه ایزدان. فهرست عبارات کلیدی این هایها عبارتند از: های 3: خورش میزد را خواستار ستاییدنم، های 4: اینک آنها را چنین نذر می‌کنیم، های 6: ... را می‌ستاییم و های 7، از روی راستی می‌دهم.[4]

هوم یشت

های 9 - 11 را هوم یشت نام داده‌اند. "رایخلت"، سرایش هوم یشت را به شیوه یشتها می‌داند و آن را متفاوت از یسنا و ویسپرد می‌داند چون تنها به ستایش ایزد هوم پرداخته شده است و نیایش به ایزدان دیگر نیامده است.

های 9، 32 بند دارد و به صورت گفتگویی اهوره‌مزدا و زردشت است و در آن درباره اهمیت گیاه هوم و فشردن آیینی آن سخن رفته است. همچنین از نخستین چهار تنی نام می‌برد که هوم را فشردند و به پاداش آن پسرانی نام آور به آنها اعطا شد. آن چهار تن عبارتند از: ویونگهنت (پسر داده شده جمشید)، اثویّه (پسر داده شده فریدون)، ثرتیه (پسران داده شده اورواخشیه و گرشاسب) و پوروشسب (پسر داده شده زردشت).

یسن 10، 21 بند دارد و در ستایش نوشابه‌ی مست‌کاره‌ی "هوم" و برتری آن بر دیگر نوشابه‌های مست‌کاره زیانبخش و کوههای جایگاه رویش هوم و دیگر ستایشهای هوم است. بند 16 این های اشاره به دو گوهر ستیزنده در این جهان است و بر خلاف دیگر بندها نام هوم یاد نشده است. های 11، 19 بند دارد و در آغاز آن از نفرین گاو و اسب و هوم بر کسانی که بر خلاف آیین با آنها رفتار کرده اند، سخن رانده شده است و در ادامه از پیشکشی که در مراسم یسنه به ایزد هوم می‌رسد. بند 16 این های دعای فرورانه (دعای اقرار به دین زردشتی) و بندهای 17 تا 19 این های را فرستویه می‌نامند.[5]

های 12 و 13 به شیوه‌ای کهن نوشته شده‌اند و نزدیک به شیوه متون گاهانی است. های 12، 9 بند و های 13، 8 بند دارد. موضوع این دو "ها" درباره دعای اقرار به دین زردشتی (مزدیسنا) است. متن این دو های را به دو بخش تقسیم کرده‌اند:

1. فراورتی یعنی های اعتراف دربردارنده بندهای 1- 7 های 12

2. آستویه از بند 8 های 12 تا انجام های 13. [6]

های 14 تا 18 به ترتیب 5، 4، 10، 19 و 9 بند دارند و در تسبیح و استمداد و استغاثه است. برخی از بندها از گاهان یا دیگر هایهای یسنا برداشته شده است. بیشتر بندهای های 17 تقریبا با بندهای های 6 مشابه است. سراسر های 18 از متون گاهانی (دعای اشم وهو و گاهان) برداشته شده است.[7]

بغان یشت

های 19 تا 21 بغان یشت نام دارد و به ترتیب در تفسیر سه دعای معروف اهونور (یثا اهو)، "اشم وهو" و "ینگهه هاتام" است. این های‌ها به ترتیب 21، 5 و 5 بند دارند. این های‌ها تنها باقیمانده به زبان اوستایی یکی از نسکهای اوستای ساسانی به نام بغ نسک است. بغ نسک تفسیر اوستایی متون گاهانی همانند تفسیر براهمنه‌ها برای ودا بوده است.[8]

های 22 تا 27 به ترتیب 27، 5، 34، 8، 11 و 15 بند دارند.

هوماست یشت

های 22 هوماست یشت نام دارد و درباره ستایش هوم است.

های 23 شبیه های 3 است و عبارت کلیدی آن «خواستار ستاییدنم» است. های 24 شبیه های 4 است و عبارت کلیدی آن «اینک آنها را نذر می کنیم» است. بندهای های 25، بیشتر مشابه های 22 است. های 26 درباره فروهر است و برخی بندهای آن از فروردین یشت برداشته شده است. سه بند پایانی های 27 سه دعای مشهور زردشتی اهونور (یثا اهو)، اشم وهو و ینگهه هاتام است.[9]

گویش کهن اوستایی در بخشهایی از یسنا

برخی بخشهای یسنا به گویش اوستایی کهن (گاهانی) سروده شده است:

این بخشها عبارتند از:

1-سه دعای اهونور (یثا اهو)، اشم وهو و ینگهه هاتام (این دعا شبه گاهانی است) بند 13-15 های 27.

2-اهونودگاه[10] دربردارنده های 28-34.

3-یسنای هفت های دربردارنده های 35-41.

4- اشتودگاه دربردارنده های 43-46.

5- سپنتمدگاه دربردارنده های 47-50.

6-وهوخشترگاه دارای های 51.

7-وهویشتو ایشت گاه دارای های 53.

8-دعای اییریمن ایشیه بند یک های 54.

در میان متون گاهانی دو های 42 و 52 به اوستایی نو آمده است. های 42، 6 بند دارد و آن را می‌توان متمم یسنای هفت "ها" دانست. این "ها" در ستایش هوم و شیر و گوشت و آب و گیاه است. های 52، 8 بند دارد.[11]

یسنای هفت "ها"

یسنای هفت ها دربردارنده های 35-41 است. این های‌ها به ترتیب 10، 6، 5، 5، 5، 4 و 8 بند دارند. در سنت زرتشتی آمده است که یسنای هفت ها با هومتنام آغاز می‌شود و با هومتنام پایان می‌پذیرد. پس می‌توان گفت متن اصلی هفت "ها" از بند 2 های 35 آغاز و به بند 6 از "های" 41 پایان می‌پذیرد. هفت "ها" را بر خلاف گاهان منثور می‌دانند. بند 8 از های 35 و بند یکم های 40 را منظوم می‌دانند.

در های 35 از تکلیف دینداران در دست‌یابی به نیکی و نیکی‌ورزی سخن رفته است. های 36 درباره پیشکش و نیایش آتش است. های 37 درباره ستایش اهورامزدا، اشه و ... است. های 38 درباره ستایش ایزدبانوان، زمین و آب است. های 39 درباره ستایش مردمان پاک و چهارپایان سودمند است. های 40 درباره یگانگی اهوره مزدا و اشه است. های 41 از ستایش پاداش جهانی و مزد مینوی پاکان در جهان سخن رفته است.[12]

های 54 دو بند دارد. بند نخست، دعای "اییریمن ایشیه" است و بند دوم ستایش اییریمن ایشیه است. های 55 هفت بند دارد و ستئوت یسنیه خوانده می‌شود. ستئوت یسنیه متون گاهانی را گویند و این های در ستایش "ستئوت یسنیه" است. های 56 و 57 درباره سروش است و به ترتیب 5 و 34 بند دارد. های 57 را نیز در ردیف یشتها برشمرده‌اند و آن را سروش یشت سرشب نامیده‌اند و از نظر ساخت به مهریشت همانند است و 13 کرده است.[13]

هایهای 58 تا 62 به ترتیب 9، 34، 13، 5 و 13 بند دارند.

فشوشومانثره (گفتار درباره چهارپایان مفید خانگی)

های 58 فشوشومانثره (گفتار درباره چهارپایان مفید خانگی) نام دارد و جز هادخت نسک، بیستمین نسک اوستای ساسانی، به شمار رفته است. بیشتر بندهای های 59 در هایهای 17 و 26 آمده است.

دهمه آفریتی (آفرین پارسایان)

های 60 "دهمه آفریتی" (آفرین پارسایان) نام دارد و شش بند از آفرینگان دهمان از این های برداشته شده است. های 61 در ستایش سه دعای اهونور (یثا اهو)، اشم وهو و ینگهه هاتام و آفرینگان دهمان و خاصیت دیوزدایی آنهاست. های 62 در نیایش آذر است و بندهایی از آتش نیایش از این های برداشته شده است.[14]

آب زوهر

هایهای 63 تا 69 به ترتیب 3، 7، 19، 19، 8، 24 و 3 بند دارند. این هایها در تقدیس آب است و "آب زوهر" نامیده شده‌اند. یسنای 64 از بندهای گاهان برداشته شده است. های 65 در ستایش ایزدبانوی آبهاست. بیشتر بندهای های 66 از های 7 برداشته شده است. برخی بندهای "های" 67 شبیه بندهای های 23 است.

های 66 و 67 در پیشکش به ایزدان و فروهرها و انواع آبهاست. های 68 از اهورانی درخواست می‌شود. های 69 دعاهای آیینی برگزیده از گاهان است. هایهای 70-72 به ترتیب 7، 31 و 11 بند دارند. این سه "های" نیز ستایشی و نیایشی هستند. های 71 با پرسش و پاسخ فرشوشتر (پدر زن زردشت) و زردشت آغاز می‌شود.[15]