تواضع، شریف‌ترین اخلاق

تواضع، یکی از موضوعات علم اخلاق اسلامی‌ است که بیشتر خصلت‌های پسندیده از این سرمایه بزرگ سرچشمه می‌گیرند. مرحوم نراقی در معراج السعاده، در تعریف تواضع می‌گوید: تواضع، عبارت است از شکسته نفسی که نگذارد آدمی‌خود را بالاتر از دیگری ببیند و لازمه آن، رفتار و گفتاری است که دلالت بر احترام دیگران می‌کند. این فضیلت اخلاقی مانند دیگر صفات اخلاقی، دارای افراط و تفریط و حد وسط است. حد افراط، تکبر و حد تفریط، پذیرش ذلت و پستی و حد وسط آن تواضع است. آنچه ستایش شده است و فضیلت محسوب می‌شود، همان کوچکی کردن بدون پذیرش ذلت و پستی است. هرجا فروتنی ما سبب خواری و ذلّت ما و سوء استفاده دیگران شود ـ و هر كاری كه این پیامد منفی را داشته باشد نظیر تملّق و طمع ورزی ـ ممنوع است؛ زیرا آبرو، شخصیت و عزّت مؤمن، حقّ الهی است، نه كالایی در دست خود انسان كه حراجش كرده، بگذارد كه بی جهت از دست برود.در تواضع، مقصد رضای خدا و خودسازی و مبارزه با هوای نفس است، و حدّ و مرز و خطّ قرمزی دارد. هر جا معیار ـ كه رضای حق تعالی است ـ تغییر كرد، ارزش تواضع نیز دگرگون می‌گردد و تواضع ممنوع می‌شود، مثل: تواضع در برابر متكبّران كه به دو جهت روا نیست: یكی اینكه سبب تحقیر و ذلّت خود انسان است و كسی حق ندارد شخصیت و كرامت خود را در پای بت، پول، مقام و متكبران از بین ببرد و پستی، خواری و ذلّت بپذیرد. دیگر آنكه فروتنی ما موجب افزایش روحیه تكبر و گمراهی متكبّر‌شود.اینجا باید تكبر كرد تا او متذكّر، آگاه و اصلاح شود. از این رو، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: هرگاه متواضعان امّت مرا دیدید، در برابرشان فروتنی نمایید و هرگاه با متكبران روبه‌رو شدید، در برابرشان تكبّر كنید كه این رفتار شما باعث خواری و كوچكی آنان خواهد شد.[1]سه چیز است كه خداوند به سبب آنها جز بر خیر و خوبى نمى افزاید: تواضع كه خداوند به سبب آن جز بلند مرتبگى نمى افزاید، شكسته نفسى كه خداوند به سبب آن جز عزّت نمى افزاید و مناعت طبع كه خداوند به سبب آن جز بى نیازى نمى افزاید. امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: همچنین تملّق و چاپلوسی، جلوه ای از ذلّت نفس و مذموم است. نباید تواضع، رنگ تملّق بگیرد.  

  نشانه آدم متواضع

وقار و آرامش در راه رفتن، نشانه ای از تواضع: فروتنی صفتی با ارزش است که از باطنی پاک و بی آلایش سرچشمه می‌گیرد و نشانه‌های آن در رفتار انسان جلوه می‌کند و با توجه به رفتار افراد، می‌توان روحیه تکبر یا تواضع شان را تشخیص داد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: (فرقان:63)؛ بندگان خداوند رحمان کسانی هستند که آرام و بی تکبر بر زمین راه می‌روند و هنگامی‌که جاهلان آنها را مخاطب سازند، به آنها سلام می‌گویند و با بی اعتنایی و بزرگواری می‌گذرند. تواضع و سلام:یکی از نشانه‌های فرد فروتن، آغاز به سلام کردن است. در نخستین لحظه دیدارمان با یکدیگر با گفتن سلامی‌همراه با تبسمی‌متین و پر مهر، فاصله‌ها را از میان برمی‌داریم. در حال گفتن سلام، با خواهش‌های درونی و هواهای نفسانی خویش مبارزه می‌کنیم و برخلاف حس خودخواهی، خود را به زیور خشوع می‌آراییم.

ترک مجادله، از روی تواضع: یکی از نشانه‌های فروتنی، ترک بحث و جدال است. اگر غرض از مجادله، دشمنی و اظهار فخر و کمال باشد، در متون دینی از آن نهی شده است. این گونه درگیری‌ها، آثار ناخوشایندی در بر دارند. یکی از آنها، در معرض خطر قرار گرفتن آبروی انسان است.

 ارزش تواضع در روایات

امام صادق علیه السلام فرمود: در آسمان دو فرشته بر بندگان گماشته شده اند پس هر كس براى خدا تواضع كند، او را بالا برند و هر كس تكبر ورزد او را پَست گردانند.(كافى، ج2، ص122، ح2 )  امام على علیه السلام فرمود: شریف ترین اخلاق، تواضع، بردبارى و نرم خویى است.(غررالحكم، ج2، ص442، ح3223 ) رسول اكرم صلى الله علیه و آله فرمود: سه چیز است كه خداوند به سبب آنها جز بر خیر و خوبى نمى افزاید: تواضع كه خداوند به سبب آن جز بلند مرتبگى نمى افزاید، شكسته نفسى كه خداوند به سبب آن جز عزّت نمى افزاید و مناعت طبع كه خداوند به سبب آن جز بى نیازى نمى افزاید. (بحارالأنوار، ج75، ص124، ح22)