ابعادی از مظلوميت حضرت زهرا (س)

نويسنده: آيت الله مكارم شيرازی

در مطلب حاضر به برخی جنبه های مظلوميت حضرت فاطمه(س) از جمله نامشخص بودن تاريخ شهادت و مدفن ايشان اشاره شده است. اين مطلب که از حوزه نيوز انتخاب شده برگزيده ای از آثار مکتوب آيت الله مکارم شيرازی می باشد.

***

با اينكه زندگانی بانوی اسلام، حضرت زهرا، سيده نساء العالمين بسيار كوتاه بود؛ ولی شرح حال او و مصائبش بسيار طولانی است.(1) لذا مصيبت زهرا (س) فوق العاده جانكاه است (2) فاطمه زهرا همانگونه که از زيارت نامه آن حضرت پيداست «السلام عليك ايتها المظلومةً المغصوبةً؛ سلام بر تو ای ستمديده ای كه حقت غصب شده»(3)، از تمام جهات مظلوم است.(4)

شرح مظلوميت حضرت زهرا (س) در آه سوزان علی (ع)

امام علی(ع) هنگامی كه جسم پاك زهرای مرضيه را با دست خود در قبر می گذارد سخنان پرسوز و گداز را می گويد، سخنانی كه از يك سو دليل بر عظمت بانوی اسلام فاطمه زهرا و از سوی ديگر نشانه شدت ناراحتی امام از فراق جانگداز اوست.(5)

امام بهترين و مناسب ترين مخاطب؛ يعنی رسول خدا صلی الله عليه و آله را انتخاب كرده و با او درد دل می كند، (6) با اينكه محتوای سخنان امام، شكوائيه دردناكی است؛ ولی ادب كلام ايجاب می كند كه از سلام و درود بر پيامبر شروع كند.(7) در اين ميان جمله (السريعةً اللحاق بك؛ و به سرعت به تو ملحق شده است) اشاره پرمعنايی به مصائب شديد حضرت فاطمه زهرا دارد كه او را در بهترين سال های جوانی به ديار باقی منتقل ساخت.(8)

امام در ادامه خطاب به پيامبر اكرم (ص) عرض می كند: «ای رسول خدا! از فراق دختر برگزيده و پاكت، پيمانه صبرم لبريز شده و طاقتم از دست رفته است، هرچند پس از روبرو شدن با غم بزرگ فراق و مصيبت دردناك تو،ی اين مصيبت برای من قابل تحمل شده است».(9)

آنگاه امام بار ديگر به شرح مصيبت حضرت زهرا باز می گردد و خطاب به پيامبر عرضه می‌دارد: «(ای رسول خدا) امانتی را كه به من سپرده بودی هم اكنون باز پس داده شد و گروگانی كه نزد من بود گرفته شد؛ ولی اندوهم جاودانی است و شبهايم همراه بيداری و بی‌قراری؛ تا آن زمان كه خداوند منزلگاهی را كه تو در آن اقامت گزيده ای برايم برگزيند (و به تو ملحق شوم)»؛ (فلقد استرجعت الوديعةً...).(10)

اين عبارت كه از شدت اندوه علی (ع) در برابر حادثه غم انگيز شهادت حضرت زهرا حكايت می كند به خوبی نشان می دهد كه تا چه حد اين بانوی عزيز در نظر امام علی (ع) گرامی بود و پيوند عاطفی و روحانی و معنوی آن دو به يكديگر عميق و ريشه دار.(11)

جمله «و اما ليلی فمسهد» كنايه از اين است كه بسيار شب ها به ياد آن بانوی عزيز می‌افتم و خاطره او خواب را از چشم من می ربايد. گواه اين سخن اشعار معروفی است كه از آن حضرت در فراق حضرت زهرا (س) انشاء فرمود:(12)

نفسی علی زفراتها محبوسةً

يا ليتها خرجت مع الزفرات

لاخير بعدك فی الحياة و إنما

ابكی مخافة ان تطول حياتی

جانم گرفتار مصيبت دردناك اوست و ای كاش با آه و ناله از اين تن بيرون می آمد، بعد از تو زندگی در نظرم بی ارزش است و اگر اشك می ريزم برای اين است كه می ترسم بعد از تو عمرم طولانی شود (و همواره گرفتار درد فراق تو باشم).(13)

هتک حرمت به حضرت زهرا (س)

امام علی (ع) در کنار قبر شريف پيامبر اکرم (ص) به گوشه ای از مصائب دردناك حضرت زهرا اشاره كرده، عرضه می دارد: « (ای رسول خدا) به زودی دخترت تو را آگاه خواهد ساخت كه امت تو در ستم كردن به وی دست به دست هم داده بودند، سرگذشت دردناك او را بی‌پرده از او بپرس و خبر اين حوادث را از وی بگير. اين حوادث دردناك در زمانی رخ داد كه هنوز مدت زيادی از رحلت تو نگذشته و يادت فراموش نشده بود».(14)

ظاهر اين است كه اين عبارات سربسته كه اميرمؤمنان علی (ع) برای رعايت ادب در پيشگاه پيامبر آن را زياد نمی شكافد و شرح نمی دهد اشاره به حوادث بسيار اسف انگيزی است كه پس از مدت كوتاهی از رحلت رخ داد؛ هجوم به خانه زهرا، آتش زدن در خانه، اسقاط جنين آن حضرت و بردن امام را به زور به سوی مسجد برای بيعت، حوادثی است كه نه تنها به صورت پررنگ در تاريخ شيعه آمده؛ بلكه در منابع اهل سنت هم، با كمال تعجب صريحاً ذكر شده است.(15)

سرانجام امام در آخرين سخن خود خطاب به پيامبر و بانوی اسلام، زهرای مرضيه چنين می گويد: «درود خدا بر شما هر دو باد، درود و سلام وداع كننده؛ نه وداع ناخشنود خسته دل، اگر از كنار قبرت باز گردم به خاطر سبب ملالت نيست و اگر اقامت گزينم (و گريه و زاری) سر دهم هرگز به جهت سوءظن به وعده نيك خداوند در مورد صابران و شكيبايان نمی‌باشد»؛ (16) آه آه! ولی شكيبايی می كنم كه شكيبايی بهتر و زيباتر است و اگر بيم آن نبود كه نظام حاكم از جايگاه قبر تو آگاه شوند پيوسته در كنار قبر تو می ماندم و ناله هايی همچون ناله‌های مادری كه به داغ فرزندش گرفتار شده، برای اين مصيبت بزرگ سر می دادم. (ای رسول گرامی) خدا می بيند كه دخترت پنهان به خاك سپرده می شود و حقش (آشكارا) بر باد می رود و او را از ارثش محروم می كنند حال آنكه زمان زيادی نگذشته و نامت فراموش نشده است. ای رسول خدا اين شكايت را به درگاه حق و به نزد تو می آورم. ای رسول خدا تسليت مرا بپذير! درود و سلام و رضوان خدا بر تو و بر دخترت زهرا باد».(17و 18)

مدفن فاطمه زهرا (س) کجاست؟

يكی از مصائب و مظلوميت های دختر والامقام پيامبر اكرم (ص) اين است كه جايگاه قبر شريفش هنوز نامعلوم است؛ بعضی آن را مطابق پاره ای از روايات در بقيع و برخی در داخل خانه اش در كنار مسجد پيامبر و بعضی در روضه (آن مقدار از مسجد كه ميان قبر پيامبر و منبر آن حضرت قرار دارد) می دانند.(19)

اين مطلب هر محققی را در فكر فرو می برد كه چه طوفانی پس از رسول الله در ميان امت برخاست كه مرقد پاك تنها دخترش، در هاله ای از ابهام فرو رفت؟(20)

هرچند بيشترين قرائن دلالت بر دفن آن حضرت در خانه اش دارد، زيرا دفن در روضه در آن زمان كار آسانی نبود و بسيار بعيد است علی (ع) رضايت به چنين كاری داده باشد و دفن در بقيع با کلام امام، که رسول خدا را انتخاب كرده و با او درد دل می كند و سخن خود را از اينجا شروع می كند: «سلام و درود بر تو ای رسول خدا از سوی خودم و از سوی دخترت (زهرا) كه هم اكنون در جوار تو فرود آمده و به سرعت به تو ملحق شده است؛ السلام عليك يا رسول الله عنی، و عن ابنتك النازلةً فی جوارك، والسريعةً اللحاق بك»؛ چندان سازگار نيست، بلکه جمله (النازلةً فی جوارك) نشان می دهد كه قبر بانوی اسلام در كنار قبر پيامبر بود و نظريه كسانی كه قبر مقدس آن حضرت را در خانه اش می دانند، تقويت می كند.(21)

البته ممكن است دفن در بقيع را نيز در جوار پيامبر محسوب كنيم يا جوار را به معنای همسايگی روحانی و معنوی در بهشت بدانيم؛ ولی معنای اول با ظاهر عبارت سازگارتر است و روايات متعددی نيز آن را تائيد می كند.(22)

مرحوم علامه مجلسی از ابراهيم بن محمد همدانی نقل می كند كه می گويد: برای امام هادی (ع) نامه ای نوشتم كه مرا از قبر فاطمه باخبر ساز! حضرت در جواب چنين مرقوم داشت: «هی مع جدی صلوات الله عليه و آله؛ او با جدم پيغمبر است» .(23 و 24)

مرحوم صدوق نيز می گويد: صحيح در نزد من اين است كه آن حضرت در خانه اش دفن شده است كه پس از توسعه بنی اميه، الآن جزء مسجد قرار گرفته است.(25 و26)

در كتاب عيون الاخبار الرضا از بزنطی نقل شده است كه می گويد: من از امام علی بن موسی الرضا از محل قبر فاطمه سؤال كردم، فرمود: آن حضرت را در خانه اش دفن كردند و هنگامی كه بنی اميه مسجد پيامبر را توسعه دادند خانه آن حضرت در مسجد قرار گرفت».(27 و28)

در وضع فعلی گرچه قبر پيامبر اكرم (ص) و قبور ديگری در داخل مسجد قرار گرفته؛ ولی آن را به وسيله ديوارها و شباك از مسجد جدا كرده اند.(29)

بنابراين هر كس نزديك قبر پيامبر صلی الله عليه و آله و سلّم در روضه مقدسه بايستد و حضرت زهرا را زيارت كند إن شاء الله فضيلت زيارت آن حضرت از نزديك را به دست آورده است. در بقيع نيز به قصد رجا می توان آن حضرت را زيارت كرد.(30)

تاريخ شهادت حضرت زهرا (س)

از جمله مظلوميت های آن حضرت اين است که نه تنها در مكان دفن آن يادگار گفتگوست، بلکه در تاريخ وفات آن حضرت نيز اختلاف است.(31)

طبق روايت معروف (32) از امام صادق (ع)، آن حضرت در سال يازدهم هجری با گذشت 75 روز از رحلت پدر بزرگوارش ديده از جهان فروبست. با توجه به اينكه رحلت پيامبر اكرم در 28 صفر واقع شده بايد شهادت آن بانوی عزيز در يكی از سه روز(33) سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه جمادی الاولی واقع شده باشد (با در نظر گرفتن احتمال تمام يا ناقص بودن ماههای وسط).(34)

در حديث ديگری آمده است كه آن بانوی گرامی در روز سه شنبه سوم جمادی الآخر سنه يازدهم هجرت چشم از جهان بربست (35) و اين حديث مطابق عقيده كسانی است كه می‌گويند فاصله ميان رحلت پيامبر و شهادت حضرت زهرا 95 روز بود.(36)

مرحوم علامه مجلسی در زاد المعاد از اين قول درباره زمان وفات آن حضرت به عنوان روايتی معتبر نقل كرده است. سپس اضافه می كند: شيخ طوسی و سيد بن طاووس و ديگران نيز همين را پذيرفته اند و گرچه اين روايت با روايت 75 روز منافات دارد؛ ولی چون مشهور و روايتی معتبر، پشتوانه آن است، بايد روز سوم جمادی الثانی به مراسم تعزيت آن حضرت قيام كرد.(37 و38)

سخن آخر

از اين تعبيرات و آنچه در نهج البلاغه آمده به خوبی روشن می شود كه حق نشناسان در زمان كوتاهی بعد از رحلت پيامبر چه مصائبی بر حضرت فاطمه زهرا وارد كردند؛ مصائبی كه علی (ع) را كه كوه شكيبايی و استقامت بود به لرزه درآورد و همچون مادر جوان مرده به گريه و ناله واداشت و عجب اينكه مدارك اين تهاجم بی رحمانه بر بيت وحی، در كتب اهل سنت نيز به صورت گسترده آمده است.(39)

تهيه و تنظيم دفتر آيت الله مکارم شيرازی

1. پيام امام اميرالمؤمنين (ع)؛ ج 8 ؛ ص40.
2. همان؛ ص34.
3. كليات مفاتيح نوين؛ ص234.
4. بيانات آيت الله مکارم شيرازی؛10/2/1390.

5و6. پيام امام اميرالمؤمنين (ع)؛ ج 8؛ ص32.

7و8. همان؛ ص33.

9. همان؛ ص 34.

10 و 11 و12. همان؛ ص 36.

13. بحار الانوار، ج 43، ص 213.
14. پيام امام اميرالمؤمنين؛ ج 8؛ ص37.

15 و 16. همان؛ ص38.

17. كافی، ج 1، ص 459، باب مولد الزهرا.
18. پيام امام اميرالمؤمنين، ج 8، ص: 39.

19 و 20. همان؛ ص53.

21 و22. همان؛ ص 33.

23. بحار الانوار، ج 97، ص 198، ح 18.
24. پيام امام اميرالمؤمنين؛ ج 8؛ ص53.
25. من لايحضره الفقيه، ج 2، ص 572.
26. پيام امام اميرالمؤمنين، ج 8، ص: 54.
27. عيون اخبار الرضا، ج 1، ص 311 ( مطابق نقل بحار الانوار، ج 97، ص 191).

28 و 29 و30 و31. پيام امام اميرالمؤمنين، ج 8، ص: 54.

32. كافی، ج 1، ص 458، ح 1؛ و بحار الانوار، ج 43، ص 215. مرحوم علامه مجلسی در شرحی كه بعد از حديث 47 نگاشته، می نويسد: «فی الخبر الصحيح انها عاشت بعد ابيها خمسة و سبعين يوما».
33. پيام امام اميرالمؤمنين؛ ج 8؛ ص54.
34. همان؛ ص 55.
35. بحار الانوار، ج 43، ص 170، ح 11.
36. پيام امام اميرالمؤمنين؛ ج 8؛ ص55.
37. زاد المعاد، ص 456.

38 و39. پيام امام اميرالمؤمنين؛ ج 8؛ ص55.

روزنامه كيهان، شماره 21574 به تاريخ 10/12/95، صفحه 8 (معارف)