تلفیق هنر و تاریخ در علم

قدیمی‌ترین عَلَم‌های ایرانی که در موزه توپقاپی استانبول نگهداری می‌شود، مربوط به ترکمن‌های آق‌قویونلو و قراقویونلو بوده است که در دسته‌های سیاسی و مذهبی از آن استفاده می‌کرده‌اند. این علم‌ها که در زمان شاه اسماعیل و پس از رواج تشیع مورد استفاده در دسته‌ها قرار گرفته است، از صفحه آهن به‌صورت تیغه‌ای باریک و بلند ساخته می‌شده است که در رأس آن علامت و نشان سنتی و قومی قبیله و در شیعه مذهبان نام الله، محمد، علی یا الله و پنج تن نقره‌کاری و کنده‌کاری می‌شده است.

تیغه آهن باریک و بلند با صفحه مدور و بزرگ‌تر در انتهای تیغه خاتمه می‌یافت که دور این قاب را با سر اژدها می‌آراستند. این علم‌ها روی دسته چوبی یا فلزی قرار گرفته و پیشاپیش دسته‌ها حمل می‌شده است. شکل بسیاری از سر علم‌ها به ‌صورت درختی بوده که سرهای اژدها از آن بیرون آمده است. این سرعلم‌ها یادآور درخت مقدس (درخت زندگی) ایران باستان است که هنرمندان مسلمان، از جوهر معنایی آن در جهت معنا دادن به فاجعه کربلا که به بیانی حمله یزیدیان (اژدها) به شجره نبوت (درخت مقدس) است، بهره برده‌اند. اژدها (مار) در فرهنگ باستان، نماد اهریمن، برای سلطه بر درخت زندگی، ابتدا درصدد حمله به آب است تا آن را به آفت شوری و بدمزگی آمیخته و سبب خشکسالی در زمین شود و بر درخت زندگی تسلط پیدا کند.

در دوران زند و قاجار تزئینات دیگری نیز به علم اضافه شد. علم به‌ عنوان نماد عزاداری زمانی ‌که از دوردست یا از میان جمعیت پیدا می‌شود، گنبد و مناره‌های مقبره امام حسین (ع) را تداعی می‌کند. فرم‌های اصلی علم را تیغ می‌گویند که از جنس فنر )فلز فولادی) است؛ اما اجزای دیگر علم از جنس برنج و ورشو است. طلا و نقره نیز گاهی در نقوش علم کاربرد داشته‌اند، به ‌خصوص امروزه که روی تیغ‌ها را طلاکوب یا نقره‌کوب می‌کنند یا تکه‌هایی از طلا یا برنج را قلم‌زنی کرده و به‌ صورت مشبک درمی‌آورند و به تیغ‌ها متصل می‌کنند. پرنده و حیوانات علم نیز از ورق آهن آب داده یا برنج آب داده ساخته می‌شوند.

در گذشته علم‌ها یک زبانه داشتند و تزئیناتی به آن متصل می‌کردند؛ ولی به تدریج تعداد تیغ‌ها زیاد شد و به شکل امروزی رسید. تعداد تیغ‌ها بستگی به سفارش‌دهنده علم دارد. گاهی از بچه تیغ استفاده می‌شود که حالت دو طفلان مسلم را دارد. علم «پنج تیغ» نیز به نیت پنج‌تن ساخته می‌شود. معمولاً تعداد تیغ‌ها باید فرد باشد؛ زیرا ما دوازده امامی هستیم و یکی از امامان ما غایب است و به همین دلیل یک تیغه کم می‌گذارند. روی تیغ‌ها معمولاً آیاتی از قرآن و ان‌یکاد، قسمتی از زیارت عاشورا و همچنین اسامی ائمه نوشته می‌شود.

منبع: مروارید لطیف‌زاده، بررسی نقش فلز در اشیای ویژه عاشورا، فصلنامه هنر، 1388

جدیدترین ها در این موضوع

نبوت در نهج البلاغه

همچنين در هدف اين پيام بحث مى كنيم، آيا هدف در اين حادثه چه بود: رفاه زندگى مادي، برداشتن فاصله طبقاتي، بالا بردن سطح انديشمندى و هوشمندي، مخالفت با قدرتها، با توجه به قدرتها؟، اينها سوالهائى ست كه براى شناختن آن حادثه، حادثه اى كه بى گمان يك واقعيت اجتماعى به حساب مى آيد، لازم است و پاسخ به اين سوالها روشنگر آن حادثه خواهد بود. 7 آذر 1395, 12:28

نبوت شناسی

پزشك امت رسول الله صلى الله عليه و آله طبيب دوار بطبه، قدا حكم مراهمه، و اءحمى مواسمع، يضع ذلك حيث الحاحة اليه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پزشكى است سيار كه با طب خويش ‍ همواره به گردش مى پردازد و مرهم ها را به خوبى آماده ساخته و به هنگام نياز آنها را به كار مى برد. 7 آذر 1395, 12:15

ره آورد بعثت از منظر نهج البلاغه(2)

حضرت در خطبه اى ديگر اين نكته را متذكر مى شوند كه پيامبراكرم صلوات الله عليه در زماني ظهور نمودند كه هيچ پيامبر ديگرى حضور نداشته است." أرسله على حين فترة من الرسل، و طول هجعة من الأمم، و انتفاض من المبرم... ذلك القرآن فاستنطقوه."؛ خداوند پيامبر(ص) را هنگامى فرستاد كه پيامبران حضور نداشتند، و امت ها در خواب غفلت بودند، و رشته هاى دوستى و انسانيت از هم گسسته بود. 7 آذر 1395, 11:54

ره آورد بعثت از منظر نهج البلاغه(1)

آنان را در بهترين وديعتگاه به امانت نهاد و در شريف ترين قرارگاه جاي داد. آنان را از اصلاب كريم به رحم هايي پاكيزه منتقل گردانيد. هرگاه يكي از آنان از جهان رخت برمي بست ديگري براي اقامة دين خدا جاي او را مي گرفت. تا كرامت نبوت از سوي خداوند پاك نصيب محمد(ص) گرديد. او را از برترين معادن و عزيزترين سرزمين ها بيرون آورد؛ از درختي كه پيامبرانش را از آن برآورده، و امينان وحي خود را از آن گلچين كرده بود. 7 آذر 1395, 11:48

بعثت از ديدگاه اميرالمؤمنين علیه السلام

پر بازدیدترین ها

پيامبرى و پيشوايى

انسان به طور فطرى عاشق کمال مطلق است و خداوند از نوع انسان پیمانى فطرى گرفته است که جز او را نپرستند، اما عوامل مختلفى چون: استکبار، خودخواهى، حرص، تعلق هاى پست و وابستگى ها بر این فطرت سایه مى افکنند و آدمى مصداق کمال را اشتباه مى گیرد و به پیمان فطرت خود وفا نمى کند. پیامبران در رسالت خود مردمان را به وفاى به پیمان فطرى و رو کردن به کمال مطلق حقیقى فرا مى خوانند. 6 آذر 1395, 11:38

ره آورد بعثت از منظر نهج البلاغه(2)

بعثت از ديدگاه اميرالمؤمنين علیه السلام

نبوت در نهج البلاغه

ان شئتَ ثنّيتُ بموسى كليم الله حيث يقول: (ربّ انى لِما أنزلت إلىّ من خير فقير)؛ و اللهِ ما سأله الّا خبزا يأكله، لانه كان ياكل بقلة الارض. اگر بخواهى پيامبر دیگرى را به عنوان الگو نام ببرم او موسى عليه السلام است، آن گاه كه فرمود: (پروردگارا! من به آنچه از خير و نيكى برايم نازل کنى نيازمندم) به خدا سوگند، حضرت موسى عليه السلام به جز نانى كه بخورد از خدا نخواست، زيرا او گياهان زمين مى خورد. 6 آذر 1395, 11:32