عقاید جبّائیه

جبائیه از آخرین فرقه­های معتزله در اوایل قرن چهارم به شمار می­رود که به طرفداران ابوعلی محمد بن عبدالوهاب جبّائی گفته می­شود. وی از متکلمان مشهور معتزله بصره[1] در قرن سوم می­باشد. در این مقاله عقاید مهم این فرقه معرفی خواهد شد.

معرفت الهی

ابوعلی جبایی معرفت خداوند منعال را واجب می­داند و ترک این معرفت را قبیح بر می شمرد.[2]

ذات الهی

در مسأله "ذات خداوند" میان متلکمان مباحث مختلفی ارائه شده است. ابو علی جبایی نخستین متکلمی است که ذات الهی را «قدیم» معرفی می­کند.[3] این در حالی بود که متکلمان معتزلی پیش از ابو علی مانند معمر بن عباد (م. 215 .ق) معتقد بودند که وصف «قدیم» برای خداوند قبل از حدوث احداث محقق نمی­شود.[4] ابو علی درباره قدیم بودن خداوند می­گفت که او از ازل موجود بوده و آغازی برای او نیست. بر همه موجودات تقدم دارد و غایت و پایانی ندارد.

ابوعلی بر این باور بود که شی آن چیزی است که مشخص و امکان نام گذاری آن وجود داشته باشد و بتوان از آن خبر داد. این ویژگی­ها درباره خداوند متعال وجود دارد. با این تفاوت که خداوند شییء است غیر از اشیاء.[5] بدین معنا که میان او و معلومات دیگر که غیر او هستند تفاوت گذاشته می شود و او در جایگاهی است که او نه جزیی از آن هاست و نه آنها جزیی از اویند. او معتقد بود که خداوند از ازل غیر اشیاء بوده است.[6]

صفات الهی

ابوعلی جبایی صفات الهی را به سه دسته تقسیم می کند؛ صفات ذات مانند صمد، قائم و قیوم، صفات نفس مانند عزیز و سبوح و قدوس و صفات فعل مانند جواد و شدید.[7]

در بحث علم الهی، ابو علی بر خلاف این قول که علم خداوند به شی همان بودن و به وجود آمدن آن است، بر این نظر بود که «علم الهی به همه چیز قبل از مرحله وجود تعلق می­گیرد و هر جز قبل از این مرحله، نام خود را مشخص شده می­یابد؛ خواه جوهر باشد یا عرض.»[8]

او بر خلاف نظر دیگر معتزلیان بر این عقیده بود که اگر علم خداوند بر عدم وجود شیء باشد و خبر آن را نیز بیان کرده باشد، آن شی هیچ گاه وجود پیدا نخواهد کرد. ولی اگر خبر آن را بیان نکرده باشد امکان وجود برای آن شی وجود دارد.

ابو علی درباره صورت اول معتقد بود که اگر کسی امکان وجود شی در این صورت را بپذیرد در واقع امکان تردید را برای خداوند پذیرفته است و این چیزی غیر از کفر نیست.[9]

ابو علی معتقد است که خداوند از ازل سمیع و بصیر بوده ولی محال است که سامع و مبصر (شنونده و بیننده) باشد.[10] لازمه سامع و مبصر بودن خداوند وجود سامعات و مبصرات (وجود اشیاء شنیدنی و دیدنی) است و لازمه این قول ازلی بودن اشیاء است در حالی که اشیاء ازلی نیستند. وی سامع و مبصر بودن خداوند را به «أنه مدرک للمسموعات والمبصرات» معنا می­کرد.[11]

او معتقد بود مفهوم «عالِم» بودن خداوند در واقع اثبات وجود اوست و «عالم» بودن خداوند نشان از معلومات اوست.

ابوعلی بر این باور بود که اگر عقل اثبات کند که خداوند «عالِم» است، واجب خواهد بود که او با این نام خوانده شود. هر چند خود را با این نام وصف نکرده باشد. ابو علی بر این اساس توفیقی بودن و محدود بودن اسامی خداوند را قبول نداشت.[12]

او خداوند را عالِم، عارِف و مُطلِع می­نامید و از توصیف خداوند با صفاتی هم چون «فَهِم» بسیار با فهم، «فَقِه» بسیار آگاه، «مُوقِن» یقین کننده، «مُستبصِر» بصیرت یافته، «مُتبیِن» کسی که حقایق امور بر او روشن است، نهی می­کرد؛ چرا که این صفات را مسبوق به جهل می­دانست و جهل بر خداوند نقص و محال است.

ابو علی «رائی» بودن [رویت کننده] خداوند را به علم و گاهی به درک معنا می­کرد. وی قائل به عدم رویت خداوند در آخرت بود.[13]

ابو علی از صفاتی هم چون «رفیع»، «شریف» و «عالی» بودن خداوند دوری می­کرد؛ چرا که لازمه آنها را وجود مکان برای خداوند بیان می­نمود.

ابوعلی درباره کریم بودن خداوند بر آن است که توصیف خداوند به کریم بودن دو گونه است، اگر «کریم» به معنای «عزیز» باشد جزء صفات ذات حساب می شود و اگر «کریم» به معنای «جواد و عطا کننده» باشد جزء صفات فعل به شمار می­رود.[14]

در نظر ابو علی صفت «حکیم» به معنای «علیم» از صفات ذات و «حکیم» از باب این که فعل خداوند بر اساس حکمت است از صفات فعل می­باشد.

درباره صفت صمد نیز می­گفت اگر به معنای سید باشد از صفات ذات و اگر به این معنا که او را قصد می­کنند از صفات فعل است.[15]

او درباره خالقیت خداوند می­گفت که خالقیت یعنی این که او افعال خود را تقدیر شده و تعیین شده انجام می­دهد. معنایی که ابو علی برای قادریت خداوند متعال نیز بیان می­کند.

ابو علی می­گفت کلام معنایی است که در صورت یافت می­شود.[16] خداوند تکلم می­کند به کلامی که مرکب از حروف و اصوات است که آن را در قالب جسم بیان می­کند.[17]

اراده

ابو علی جبایی اراده خداوند درباره خلقت اشیاء را امری جدا از خودش و خلقت آن می­پنداشت. او می­گفت که اطلاق «کن» برای ایجاد اشیاء صحیح نیست. ابوعلی خلق را همان مخلوق بیان می­کرد.[18] وی معتقد بود خداوند مرید است به همان اراده­ای که به آن وصف می­شود.[19]

نظریه اصلح

نظریه اصلح که در برابر نظریه لطف قرار می‌گیرد عقیده‌ای است که بعضی از معتزلیان بر پایه آن معتقدند خداوند آن چه را که اصلح است باید بر بندگان انجام دهد.^[20]ابو علی نیز قائل به اصلحیت برای خداوند متعال می­باشد.[21] با این حال او اصلحیت خداوند بر بندگان را واجب نمی­داند ولی معتقد است خداوند همه مردم را در قالب راهنمایی و بیان حق، هدایت کرده است.[22]

ایمان، گناه و توبه

ابوعلی واجبات دینی را همان ایمان می­داند و مستحبات را از شمول ایمان خارج ساخته است و اجزاء ایمان را همان اجزاء واجبات شرعی بیان می­کنند.[23]

وی در یک نظر منحصر به فرد و به ظاهر برخلاف اصول کلی معتزله در باب «منزلة بین منزلتین»[24] بر این باور است که فاسق ملی را می­توان از نظر لغوی مومن نامید. در حالیکه همه معتزلیان، فاسق را بین مومن و کافر تلقی می­کنند.

اساس نظریه ابوعلی بر این پایه استوار است که او میان نامهای لغوی و دینی تفاوت گذاشته و نامهای لغوی را که از افعال مشتق می­شوند با انقضای فعل، منقضی می­داند. در مقابل نامهایی که در چارچوپ شرع به کسی داده می­شود (مانند مومن) نامهایی هستند که در صورت انقضای فعل نیز صادق هستند. بنابراین انسان مؤمن اگر چه گناه کبیره بکند باز از حیث لغت به او مومن گفته می­شود.[25]

ابوعلی در ادامه همین بحث گناه را به صغیره و کبیره تقسیم کرده و مرتکب صغیره را برخلاف کبیره مستحق بخشش می­داند. او بخشش مرتکب صغیره را در ترک گناهان کبیره بیان می­کند. ابو علی درباره گناهان کبیره نیز معتقد است که آنها پاداشی را که بر ایمان مترتب می­شود از بین می­برند. وی مرتکبان کبیره بدون توبه را مستحق جاودانگی در جهنم می­داند.[26] او قصد بر هر گناهی را به منزله همان گناه بیان می­کند [27]و بر خلاف دیگر معتزلیان استمرار گناه صغیره را گناه کبیره[28] و توبه از گناهان صغیره را نیز مانند کبیره واجب می­داند.[29] ابوعلی در نظری بر خلاف مذهب امامیه و حتی دیگر معتزلیان، توبه از یک گناه و اصرار بر گناهان دیگر را پذیرفتنی می­داند.[30] او عبد را خالق افعال خود می­دانست.[31]

شفاعت

ابوعلی جبایی با قبول بحث شفاعت از طرف رسول خدا (ص) ان را مخصو ص گناه کاران توبه کرده در دنیا می­دانست. او در رد شفاعت اهل دوزخ می­گفت جهنمیان مستحق لعن و غضب و سخط الهی هستند. از طرفی از حقوق شفاعت کننده این است که نسبت به شفاعت شده محبت و رضایت داشته باشد. لازمه شفاعت رسول خدا(ص) در واقع رضایت از لعن و غضب و سخط الهی بر مستحقین از آنهاست و جنین امری کاملا ناصحیح می باشد.[32]

امامت

ابوعلی جبایی «اقامه حدود» و «تنفیذ احکام» را از وظایف بیان می­کند[33] و عصمت را همان لطفی می­داند که باعث ترک معصیت می­شود.[34]

ابو علی جبایی مانند دیگر معتزلیان امامت را با اختیار امت و امام را متولی امور دینی و دنیوی می­داند. او در آن جایی که برای دو فرد شرایط امامت جمع شده باشد فردی را که نخست با او بیعت شود امام می­داند و اگر هم زمان با هر دو بیعت شده باشد «قرعه» را به عنوان راه کار بیان می­کند.[35]

او در بحث خلفای راشدین هیچ گاه سه خلیفه اول را بر علی بن ابی طالب تفضیل نمی­دهد و قائل به «توقف» شده است.[36] گر چه گزارشاتی از تفضیل علی بن ابی طالب بر ابو بکر از او نیز رسیده است.[37]

ابوعلی این روایت را که پیامبر(ص) به علی بن ابی طالب و فاطمه زهرا و دو فرزندشان (علیهم السلام) فرمود: «انا حرب لمن حاربکم (و) انا سلم لمن سالمکم» را نقل می­کرد و می­گفت تعجب می­کنم از نابته (اصحاب حدیث) که این حدیث را نقل می­کنند و با این حال معاویه را نیز دوست دارند.[38] او روایاتی در ذم معاویه هم نقل کرده است.[39]

وی کرامت را برای غیر نبی انکار می­کرد.[40]

عصمت

ابو علی جبائی در باب عصمت انبیاء، نبی را از هر گونه گناه صغیره و کبیره معصوم می­داند. او حتی قصد گناه را نیز برای نبی جایز نمی­داند.[41]