انصاف، برترین فضیلت اخلاقی

آمنه اسفندیاری

اسلام تأکید زیادی بر ارزشهای اخلاقی دارد. در آیینی که به همه وجوه انسانی توجه شده و راه کارهای مناسب را برای سعادت و کمالات انسانی قرار داده است، توصیه به انصاف نیز مصداقی از فضیلتهای اخلاقی است. البته انصاف قبل از اینکه یک مسأله فردی باشد یک موضوع اجتماعی است و در رابطه‌های اجتماعی بیشتر نمود پیدا می‌کند. امیرالمؤمنین (ع) در حکمت ۵۷۰ غررالحکم می‌فرمایند: انصاف دلها را به یکدیگر پیوند می‌دهد. این حدیث نگاه امیرالمؤمنین را در رابطه با انسجام اجتماعی مسلمین بیان می‌دارد. انصاف، یعنی به شایستگی و درخور استحقاق هر کس یا چیزی، با آن رفتار کردن. اهمیت این موضوع به اندازه‌ای است که حتی در برخورد با افرادی که معتقدیم در حقّمان بدی کرده اند نیز توصیه به انصاف شده است. بسیار شنیده ایم این شعر معروف حافظ را که:

آسایش دو گیتی، تفسیر این دو حرف است

با دوستان، مروّت! با دشمنان، مدارا!

اما در واقع سفارش به انصاف با دوست و دشمن ابداع این شاعر گرانقدر نبوده است بلکه این کلام وحی الهی است که می‌فرماید: «با دوست و دشمن خود به عمل و انصاف عمل کنید که این روش، به تقوا نزدیک‌تر است و همواره از خشم خدا بیمناک باشید که خداوند به آنچه می‌کنید آگاه است» (سوره مائده، آیه ۸) این که در اسلام حتی در برخورد با دشمنان با انصاف توصیه شده، به این خاطر است که چه بسا این انصاف، دشمن را از کینه ورزی باز دارد و خود، منشأ همبستگی اجتماعی گردد. خداوند می‌فرماید: «ای اهل ایمان، در امر عدالت و انصاف ایستادگی کنید، برای خدا گواهی دهید، هر چند آن گواهی به زیان خود یا پدر و مادر یا نزدیک ترین خویشتان باشد». (سوره نساء، آیه ۱۳۵)

برترین فضیلت اخلاقی

از امیرمؤمنان علی (ع) روایت است که فرمود: الانصاف افضل الفضائل؛ انصاف، برترین ارزش‌هاست. (غررالحکم، ج۱، ص۲۰۳، ح۸۰۵) زیرا برکات و آثار آن بسیار است و تأثیر مثبت و مفیدی بر زندگی فردی و اجتماعی و نیز دنیوی و اخروی انسان به جا می‌گذارد. مردی خدمت رسول خدا (صلی ا... علیه و آله) رسید و گفت: مرا از مکارم اخلاق آگاه کن. پیامبراکرم (صلی ا... علیه و آله) فرمود: «مکارم اخلاق عبارت است از: ۱- عفو کردن کسی که به تو ستم کرده است؛ ۲- پیوند با کسی که از تو بریده است؛ ۳- بخشش به کسی که تو را محروم کرده است؛ ۴- حقگویی گرچه به ضرر خودت باشد.» (بحارالانوار، ج۶۶، ص۳۶۹) این بدان معناست که همه فضایل اخلاقی در یک رتبه و درجه نیستند؛ بلکه با توجه به آثار و برکات هر فضیلتی در زندگی دنیوی و اخروی باید درجه بندی و ارزش گذاری شود. همان طوری که از نظر آموزه‌های قرآنی، تقوا معیار و ملاک ارزش گذاری انسان است و خداوند می‌فرماید: إن اکرمکم عندا... اتقاکم؛ ارجمندترین و گرامی ترین شما نزد خداوند پرهیزکارترین شماست (حجرات، آیه۱۳) همچنین فضیلت انصاف در درجه برتری قرار می‌گیرد و به عنوان افضل الفضایل اخلاقی معرفی می‌شود. خداوند در قرآن به مؤمنان فرمان می‌دهد که همواره میان اعمال صالح خوب و خوب‌تر و خوب ترین، آخری را انتخاب و بدان عمل کنند. چنانکه در آیه ۵۵ سوره زمر می‌فرماید: واتبعوا احسن ما انزل إلیکم من ربکم؛ و از نیکوترین آنچه از پروردگارتان به شما فرو فرستاده شده پیروی کنید. به این معنا که در میان کتب آسمانی، قرآن که نیکوترین و احسن آنهاست مورد پیروی قرار گیرد و در میان آموزه‌های قرآنی نیز باید دنبال احسن و نیکوترین رفت و بدان عمل کرد. البته خداوند خود نیز این گونه عمل می‌کند و هنگام پاداش و جزای اعمال به دنبال آن است تا میان اعمال، نیکوترین را انتخاب کرده و همه اعمال را بر اساس آن نیکوترین و برترین، قیمت گذاری و ارزش گذاری کند. خداوند در آیه ۳۸ سوره می‌فرماید: لیجزیهم ا... احسن ما عملوا و یزیدهم من فضله؛ تا خداوند به آنان نیکوترین پاداش آنچه عمل کرده اند را بدهد و از فضل خویش نیز بر آن بیفزاید این معنا بارها در آیات دیگر تکرار شده است. (احقاف، آیه ۱۶؛ نحل، آیات ۹۶ و ۹۷؛ توبه، آیه ۱۲۱) خداوند در هنگام خرید اعمال آدمی و ارزش‌گذاری، به مجموعه اعمال او می‌نگرد و اگر در میان آن یک کالای بسیار گرانبها و ارزشمند یافت همه اعمال صالح او را بر اساس همان یک کالای ارزشمند ارزش گذاری کرده و آنها را به همان میزان و ارزش یک کالا می‌خرد و حتی اعمال زشت و کالاهای خراب و ناقصی را نیز نادیده می‌گیرد و از آنها در می‌گذرد. (احقاف، آیه ۱۶) خداوند این گونه انصاف می‌ورزد و دوست دارد تا مؤمنان نیز این گونه با خدا و خود و خلق رفتار کنند. بنابراین، انصاف را می‌توان از برترین فضایل اخلاقی دانست؛ زیرا نقش کلیدی و تأثیرگذار در بهبود روابط اجتماعی، دنیا و آخرت آدمی به جا می‌گذارد.

کلام آخر

یک روایت زیبا از حضرت علی (ع) داریم که می‌فرمایند: «آنچه برای خود می‌پسندی، برای دیگران هم بپسند و آنچه برای خود نمی‌پسندی برای دیگران نپسند؛ با دیگران چنان رفتار کن که دوست داری با تو رفتار شود» در واقع اصل کلام ما در این نوشتار تمام و کمال در این حدیث پرمغز جمع شده است. چرا که اگر به این سخن عمل شود نهایت انصاف رعایت شده است. و اگر افراد جامعه چنین روشی را که امیرالمؤمنین به آن توصیه کرده اند در زندگی و رفتار خودشان به کار گیرند در واقع انصاف را رعایت کرده و به رفیع ترین نقطه مکارم اخلاق رسیده اند.