آثار و فوايد امر به معروف و نهی از منكر

نويسنده: آرمان نادری كمشوری

امر به معروف و نهي از منکر يکي از موارد فروع دين است. در طول تاريخ افراد زيادي به خاطر انجام امر به معروف و نهي از منکر به شهادت رسيده اند که از جمله آنان سيّد و سالار شهيدان امام حسين(ع) هستند.

مقاله پيش رو در نظر دارد تا در ابتدا درباره چيستي امر به معروف و نهي از منکر بحث کند، در درجه دوم نيز درباره شرايط امر به معروف ونهي از منکر و فوايد آن و مقام و مرتبه امر به معروف و نهي از منکر نزد خداوند متعال و ائمه معصومين(ع) مطالبي را ارائه مي دهد. در آخر نيز درباره عاقبت کساني که به امر به معروف و نهي از منکر عمل نمي کنند، بحث مي نمايد.

1. معنای معروف و منکر

در احکام دين به تمام واجبات و مستحبات «معروف» و به تمام محرمات و مکروهات «منکر» گفته مي شود.

امر به معروف و نهي از منکر، واجب کفايي است که اگر افرادي به قدر کفايت به آن اقدام کنند، تکليف از ديگران ساقط مي شود و اگر با فراهم بودن شرايط، همه افراد آن را ترک کرده باشند، همه آنها ترک واجب کرده اند. (آموزش فقه مطابق با فتاواي مراجع معظم تقليد، ص 224)

2. شرايط امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهي از منکر داراي شرايطي مي باشد که برخي از اين شرايط واجب هستند. بنابر اين در صورت وجود شرايط واجب، امر به معروف و نهي از منکر واجب مي شود و در غير اين صورت تکليف ساقط است.

2-1. شرط اول

کسي که امر يا نهي مي کند، بداند آنچه را که ديگري انجام مي دهد حرام است و آنچه را ترک کرده، واجب است. پس بر کسي که نمي داند کاري که ديگري انجام مي دهد حرام است يا نه، جلوگيري واجب نيست.

2-2. شرط دوم

احتمال بدهد امر يا نهي او تاثير دارد؛ بنابراين اگر مي داند تاثير ندارد، امر و نهي واجب نيست.

2-3. شرط سوم

شخص گناهکار اصرار بر ادامه گناه داشته باشد. پس اگر معلوم شود يا گمان کند يا احتمال صحيح بدهد که گناهکار بناي ترک عمل را دارد و دوباره تکرار نمي کند يا موفق به تکرار نمي شود، امر و نهي واجب نيست.

2-4. شرط چهارم

امر و نهي، سبب ضرر جاني يا آبرويي يا ضرر مالي قابل توجه، به خودش يا نزديکان و ياران و همراهانش، يا ساير مومنان نشود. (همان، ص 244)

3. فوايد امر به معروف و نهی از منکر

بنابر آيات و احاديثي که در مطالب بعدي گفته خواهد شد، معلوم مي شود که امر به معروف و نهي از منکر از کارهايي است که نزد خداوند متعال از مقام و مرتبه بالايي برخوردار است.

هرکاري که در راه خداوند متعال انجام شود، يقيناً داراي پاداش و اجر و همچنين فوايد زيادي است. بنابراين امر به معروف و نهي از منکر نيز داراي فوائد زيادي است که درباره چند مورد آنها مطالب ارائه خواهد شد.

3-1. عدم مرگ ناگهانی

مرگ ناگهاني، مرگي است که به خاطر وجود گناهان گريبان انسان را مي گيرد.

يکي از ويژگي هاي امر به معروف و نهي از منکر اين است که از مرگ ناگهاني و زودرس جلوگيري مي کند.

اميرالمؤمنين امام علي(ع) در اين باره مي فرمايند: «اِعْلَمُوا اَنَّ الْاَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ لَايُقَرِّبَانِ اَجَلًا» «بدانيد که امر به معروف و نهي از منکر مرگ را نزديک نمي کند» (حسين بن سعيد کوفي اهوازي، زاهد كيست؟ وظيفه اش چيست؟ / ترجمه الزهد ص250)

3-2. عدم تسلط بدخواهان

يکي ديگر از ويژگي هاي عمل کردن به امر به معروف و نهي از منکر اين است که دشمنان و بدخواهان نمي توانند بر شخصي که امر به معروف و نهي از منکر کرده غالب و چيره شوند ولي اگر امر به معروف و نهي از منکر انجام نشود، خلاف اين امر رخ مي دهد و پيروزي دشمنان و بدخواهان را به دنبال دارد.

امام باقر(ع) در اين باره مي فرمايند: «هرگاه امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر نكنند و پيروي از نيكان خاندان من ننمايند، خدا بدان آنها را بر آنها مسلّط گرداند و نيكان آنها دعا كنند، براي آنها اجابت نشود» (اصول الكافي، ج ‌5، ص375 و محمّد بن مقصود علي مجلسي، لوامع صاحبقراني مشهور به شرح فقيه، ج‌5، ص302)

3-3. عدم قطع شدن رزق

عدم قطع شدن رزق يکي ديگر از ويژگي هاي امر به معروف و نهي از منکر مي باشد. چنانکه امير المومنين امام علي(ع) مي فرمايند: «اعْلَمُوا اَنَّ الْاَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ لَايُقَرِّبَانِ اَجَلًا، وَ لَايَقْطَعَانِ رِزْقا» «بدانيد که امر به معروف و نهي از منکر مرگ را نزديک نمي کند و رزق را قطع نمي گرداند» (زاهد كيست؟ وظيفه اش چيست؟ / ترجمه الزهد ص250)

3-4. از نشانه های مؤمن است

يکي از ويژگي هاي امر به معروف ونهي از منکر اين است که در افراد مؤمن وجود دارد و از نشانه هاي افراد مؤمن و با خدا است. چنانکه در کتاب «اسرار آل محمد عليهم السلام / ترجمه كتاب سليم» آمده است که: «امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر از نشانه هاي مؤمن است» (سليم بن قيس هلالي، اسرار آل محمد عليهم السلام / ترجمه كتاب سليم، ص542)

3-5. محکم شدن کمر مؤمن و به خاک ماليده شدن بينی فاسق

امر به معروف و نهي از منکر مي تواند موجب شکست افراد فاسق شود و افراد مؤمن را در بين ساير افراد سربلند گرداند. اين امر يکي از ويژگي هاي بارز امر به معروف و نهي از منکر است.

امير المؤمنين امام علي(ع) در اين باره مي فرمايند: «هر كس امر به‌ معروف‌ كند كمر مؤمن را محكم مي‌كند، و هر كس نهي از منكر كند بيني فاسق را به خاك مي‌مالد» (همان، 260)

3-6. شريک شدن در ثواب کار امر شده

يکي ديگر از ويژگي هاي چشمگير و بسيار مهم امر به معروف اين است که اگر انسان کسي را به کار نيکي امر کند، با انجام دهنده آن کار در ثواب شريک مي شود. در همين راستا الخصال/ ترجمه جعفري؛ ج‌1؛ ص211

سكوني از امام صادق(ع) و او از پدرانش از علي(ع) نقل مي‌كند كه پيامبر خدا(ص) فرمود: «هر كس امر به‌ معروف‌ يا نهي از منكر كند و يا به خيري راهنمايي كند و يا به آن اشاره كند در ثواب آن شريك است و هر كس به چيز بد فرمان دهد يا به آن راهنمايي كند و يا اشاره كند، در گناه آن شريك است» (الخصال/ ترجمه جعفري، ج‌1، ص211)

4. امر به معروف و نهی از منکر از جهاد و جهاد از ايمان است

جهاد در راه خداوند متعال تنها جنگيدن در جبهه ها نيست بلکه موارد مختلفي دارد که حتي ممکن است ميان برخي از شعبه هاي جهاد با امر به معروف رابطه چنداني وجود نداشته باشد.

اميرالمؤمنين علي(ع) مي فرمايند: «بدانيد كه ايمان بر چهار پايه بنا شده است: يقين و صبر و عدل و جهاد.

4-1 يقين

يقين يکي از اقسام ايمان بوده و بر چهار شعبه است: بينش هوشمندانه و عميق، پي بردن به دقايق حکمت، پند گرفتن از عبرت ها و اقتدا به روش پيشينيان(صالح)

4-2. صبر

يکي ديگر از اقسام ايمان صبر مي باشد که بر چهار شعبه است: اشتياق، ترس، زهد و انتظار.

4-3. عدل

قسم سوم از اقسام ايمان عدل مي باشد که بر چهار شعبه است: فهم دقيق، علم و دانش عميق، قضاوت صحيح و روشن و حلم و بردباري راسخ.

4-4. جهاد

قسم آخر از اقسام ايمان جهاد بوده و بر چهار شعبه است: امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر، و راستگويي در مکان هاي مختلف، و غضب به خاطر خداوند، و بغض و عداوت با فاسقين‌» (نهج البلاغه، حکمت 31)

5. امر به معروف و نهی از منکر از افعال ائمه معصوم(ع) است

امر به معروف و نهی از منکر از موارد فروع دين و از افعال واجب هستند. از آنجايي که ائمه اطهار(ع) همگي معصوم بودند و شرط عصمت، اجتناب از محرمات و مکروهات و انجام واجبات و مستحبات است، پس تمامي ائمه(ع) نيز امر به معروف و نهي از منکر که از واجبات دين به شمار مي آيند، عمل مي کردند.

سليم مي‌گويد: از اميرالمؤمنين(ع) شنيدم كه در روز جمل و روز صفّين مي‌فرمود: «من نظر كردم و يكي از دو راه را در پيش روي خود ديدم: يا كفر به خداوند و انكار آنچه خداي تعالي نازل كرده است، و يا جهاد در راه خدا و امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر. من جهاد در راه خدا و امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر را بر كفر به خداوند و انكار آنچه خدا نازل كرده و گرفتاري به زنجيرها در آتش جهنم ترجيح دادم، (البته) آنگاه كه ياراني پيدا كردم. (همان، ص582)

6. مقام امر به معروف و نهی از منکر

حضرت لقمان (ع) به پسرش مي فرمايد: «يا بُنَيَّ اَقِمِ الصَّلاةَ وَ اْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اصْبِرْ عَلي‌ ما اَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْاُمُورِ» «پسرم! نماز را برپا دار، و امر به معروف و نهي از منكر كن، و در برابر مصايبي كه به تو مي‌رسد شكيبا باش كه اين از كارهاي مهمّ است!» (لقمان 17)

با توجه به مضمون اين آيه، اين مطلب بدست مي آيد که امر به معروف و نهي از منکر از کار هاي مهم بوده و نزد خداوند متعال از امور با ارزش است و از آنجايي که هر کسي توفيق انجام کارهايي که نزد خداوند متعال با ارزش هستند را ندارد، پس هر کسي توفيق انجام امر به معروف و نهي از منکر را نيز ندارد. امام صادق(ع) مي فرمايند: «تنها كسي مي‌تواند امر به‌ معروف‌ كند يا نهي از منكر نمايد كه داراي سه صفت باشد: به آنچه امر مي‌كند و از آنچه نهي مي‌نمايد آگاه باشد، عادلانه امر كند و نهي نمايد، با مهرباني امر و نهي كند» (تحف العقول / ترجمه حسن زاده، ص649)

مقام امر به معروف و نهی از منکر نزد ائمه(ع) بسيار بالا بوده تا آنجا که امام سجاد(ع) امر به معروف و نهی از منکر را در کنار انجام کارهاي نيک و دوري از کارهاي ناپسند و شکر نعمت ها و دوري از بدعت ها و پاسداشت اسلام و فريادرسي ستمديدگان قرار داده و مي فرمايد: «بار خدايا، بر محمد و خاندانش درود بفرست و ما را در اين روز و اين شب و هر روز به انجام دادن كارهاي نيك و دوري از كارهاي ناپسند توفيق ده و به شكر نعمت ها و پيروي از سنت ها و دوري از بدعت ها و امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر و پاسداشت اسلام و نكوهش باطل و خوار داشت آن، و نصرت حق و عزيز داشتن آن و راهنمايي گمگشتگان و ياري ناتوانان و فريادرسي ستمديدگان، توفيق ده»

(الصحيفة السجادية/ ترجمه آيتي ، ص61)

7. امر به معروف و نهی از منکر از دستورات الهی است

خداوند متعال در قرآن کريم صريحاً به انجام و عمل کردن به امر به معروف و نهي از منکر امر فرموده و مي فرمايد: (و هرگاه دو گروه از مومنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتي دهيد؛ و اگر يكي از آن دو بر ديگري تجاوز كند، با گروه متجاوز پيكار كنيد تا به فرمان خدا بازگردد؛ و هر گاه بازگشت (و زمينه صلح فراهم شد)، در ميان آن دو به عدالت صلح برقرار سازيد؛ و عدالت پيشه كنيد كه خداوند عدالت پيشگان را دوست مي‌دارد) (حجرات 9)

اين آيه که خداوند متعال در آن بر انجام امر به معروف و نهي از منکر امر فرموده است، دليل روشني بر واجب بودن امر به معروف و نهي از منکر است.

8. امر به معروف و نهی از منکر از ارکان اساسی اسلام است

همان طور که قبلاً گفته شد ايمان چهار شعبه دارد که يکي از آنها جهاد است و جهاد نيز چهار شعبه دارد و يکي از آنها امر به معروف و نهي از منکر است.

امّا امام پنجم شيعيان امام باقر(ع) درجه بالاتري براي امر به معروف و نهي از منکر قرار داده است.

سليمان بن خالد گويد:

امام باقر(ع) فرمود: آيا شما را از اساس اسلام، ريشه‌ها، شاخه‌ها، برگ ها و ميوه‌هاي آن آگاهتان نمايم؟

عرضه داشتم: بلي، فدايت گردم! فرمود: اساس آن نماز، شاخه‌هاي آن زكات (و خمس)؛ و برگ ها و ميوه‌هايش جهاد (امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر) است

(زاهد كيست؟ وظيفه اش چيست؟ / ترجمه الزهد، ص41)

9. نتيجه عدم عمل به امر به معروف و نهی از منکر

در مطالب قبل مقام والاو بزرگ امر به معروف و نهي از منکر در نزد خداوند متعال روشن شد. امّا عدم عمل به اين واجب الهي يعني عدم عمل به انجام کاري که در نزد خداوند متعال بزرگ و با اهميت است. و چه کاري بد تر و ناپسند تر از اينکه از انجام کاري که موجب جلب رضاي پروردگار مي شود، سر باز زده شود.

در روايتي آمده است: «وَيْلٌ لِمَنْ لَايَدِينُ اللَّهَ بِالْاَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ» «واي بر كسي كه به وسيله امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر به خداوند نزديك نمي‌شود» همان، ص 52)

نتيجه گيری

پس از ارائه مطالبي درباره چيستي امر به معروف و نهي از منکر، درباره شرايط امر به معروف و نهي از منکر بحث شد و اين نتيجه به دست آمد که امر به معروف و نهي از منکر داراي چهار شرط مي باشد و در صورت نبودن اين شروط امر به معروف و نهي از منکر لازم نمي باشد. سپس درباره فوايد امر به معروف و نهي از منکر بحث شد و اين مطلب به دست آمد که مقام امر به معروف و نهي از منکر نزد خداوند متعال بسيار بالاست.

در نهايت نتيجه کلي که از اين مقاله به دست مي آيد، اين است که بزرگي مقام امر به معروف و نهي از منکر در درگاه الهي تا حدي است که امام سجاد فرمودند: «واي بر کسي که به وسيله امر به معروف و نهي از منکر به خداوند متعال نزديک نشود» همچنين در قرآن کريم نيز بارها به انجام امر به معروف و نهي از منکر امر شده است.

روزنامه كيهان، شماره 21296 به تاريخ 13/12/94، صفحه 6 (معارف)