بررسی صبر از منظر آيات و روايات

نويسنده: آرمان نادری كمشوری

صبر يکي از نعمت هايي مي باشد که خداوند متعال در وجود انسان قرار داده است. صبر در هر فردي به هر اندازه اي وجود دارد امّا استفاده و بکارگيري آن براي هر فردي به يک اندازه مشکل مي باشد، امّا اين سختي و مشکلات بسته به حالتي است که انسان در آن قرار مي گيرد.

مقاله پيش رو با عنوان «بررسي صبر از منظر آيات و احاديث» در نظر دارد تا در درجه اول درباره چيستي صبر، اقسام صبر و فوايد صبر مطالبي ارائه کند. و در قدم دوم از صبري که در وجود افراد مومن نهفته است، بحث مي کند. در آخر نيز مطالب ديگري در مورد رجوع انسان به خداوند متعال در هنگام مصيبت ارائه مي کند.

1. چيستی صبر

در کتاب «مصباح الشريعه» معناي اصطلاحي صبر چنين بيان شده است: «تَفْسِيرُ الصَّبْرِ مَا يَسْتَمِرُّ مَذَاقُهُ وَ مَا كَانَ عَنِ اضْطِرَابٍ لَا يُسَمَّي صَبْرا» (هر چيزي است كه تلخ مزه باشد و مقارن اضطراب نباشد، پس هر چه تلخ باشد و مقارن اضطراب باشد او را صبر نمي‌نامند) (مصباح الشريعهًْ، ص185)

2. اقسام صبر

برخي از فضيلت هاي اخلاقي وجود دارند که به قسمت هاي مختلفي تقسيم مي شوند. صبر نيز يکي از اين فضيلت ها مي باشد و بنابر برخي از احاديث به سه بخش و بنابر برخي ديگر به چهار بخش تقسيم مي شود.

امام علي (ع) درباره اقسام صبر در حديثي مي فرمايند: «فَصَبْرٌ عَلَي الْمُصِيبَهًِْ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِيَهًِْ وَ صَبْرٌ عَلَي الطَّاعَهًِْ» (صبر و بردباري سه گونه است: صبر بر مصيبت، صبر بر گناه و نافرماني، صبر بر اطاعت‌) (الإرشاد في معرفهًْ حجج الله علي العباد، ج‌1، ص 302)

صبر بر مصيبت

صبر بر مصيبت يکي از اقسام صبر است که در حديث بالاذکر شد. صبر بر مصيبت آن است که انسان بر مشکلات و بلاهايي که متوجه او مي گردد، صبر کند.

صبر بر گناه

صبر بر گناه يکي ديگر از اقسام صبر است که در حديث بالاذکر شد و آن صبري است که انسان به وسيله آن از انجام گناهاني که شيطان آنها را براي انحراف افراد زيبا جلو مي دهد، اجتناب مي کند.

صبر بر اطاعت

سومين قسم از صبر که در حديث امير المومنين(ع) ذکر شد، صبر اطاعت مي باشد. صبر بر اطاعت عبارت است از صبري که انسان با کمک آن به دستورات الهي عمل کند. مثلاً انسان مي تواند به وسيله اين صبر بر نماز خواندن که يک واجب شرعي است، استمرار بورزد.

امام علي(ع) در حديثي ديگر صبر را بر چهار قسمت تقسيم کرده و مي فرمايد: «الصَّبْرُ عَلَي اَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَي تَبْصِرَهًِْ الْفِطْنَهًِْ وَ تَاَوُّلِ الْحِكْمَهًِْ وَ مَعْرِفَهًِْ الْعِبْرَهًِْ وَ سُنَّهًِْ الْاَوَّلِين‌» (صبر بر چهار شعبه است: بصيرت در فهم و درك‌، تاويل و تبيين حكمت، شناخت عبرت ها، سنن پيشينيان) (كتاب سليم بن قيس الهلالي، ج‌2، ص 614)

و در حديثي ديگر نيز مي فرمايند: «الصَّبْرُ صَبْرَانِ صَبْرٌ عَلَي مَا تُحِبُّ وَ صَبْرٌ عَلَي مَا تَكْرَه‌» (صبر بر دو گونه است، صبر بر آنچه دوست داري و صبر بر آنچه ناخوش داري‌) (وسائل الشيعهًْ، ج‌15، ص238)

3. فوايد صبر

از آنجايي که صبر از فضيلت هاي اخلاقي بوده و تمامي فضيلت هاي اخلاقي نيز براي انسان داراي فايده مي باشند، پس بنابراين، صبر نيز داراي فوايدي مي باشد که بنابر آنچه که از آيات قرآن کريم و روايات ائمه معصومين(ع) به دست مي آيد، در اينجا برخي از اين فوايد ذکر و مطالبي پيرامون آنها مطرح مي شود.

همراهی خداوند متعال با فرد صابر

يکي از فوايد صبر اين است که فرد صابر مي تواند به وسيله صبر خويش، رضايت خداوند متعال را جلب نمايد و خداوند به او در پيروزي بر مشکلات کمک نمايد.

چنانکه قرآن کريم در اين باره مي فرمايد: «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد از صبر و نماز كمك بجوييد، كه همانا خداوند با صابران است» (بقره 153)

قوی شدن ايمان

صبر بر مصائب يکي از عواملي است که باعث قوي و راسخ تر شدن ايمان مي شود، به طوري که امير المومنين امام علي(ع) صبر را اساس ايمان قرار داده و مي فرمايند «الْإِيمَانَ‌ بُنِيَ عَلَي اَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَي الْيَقِينِ وَ الصَّبْرِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَاد» (همانا ايمان بر چهار پايه بنا شده است: يقين و صبر و عدل و جهاد) (بحار الانوار ج‌79، ص137)

وفای به عهد

يکي از فضيلت هاي اخلاقي وفاي به عهد و پيمان مي باشد و قرآن کريم نيز به اين امر توصيه کرده و مي فرمايد: «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، به پيمان‌ها و قراردادهاي خود وفا کنيد» (مائده 1)

وفاي به عهد از نشانه هاي فرد صابر مي باشد چنانکه پيامبر اکرم(ص) مي فرمايند: «اَمَّا عَلَامَهًُْ الصَّادِقِ‌ فَاَرْبَعَهًٌْ يَصْدُقُ فِي قَوْلِهِ وَ يُصَدِّقُ وَعْدَ اللَّهِ وَ وَعِيدَهُ وَ يُوفِي بِالْعَهْدِ وَ يَجْتَنِبُ الْغَدْر» (راستگو را چهار علامت است: سخن مطابق واقع گويد، نويد و وعيد خدا را تصديق كند، به عهد خود وفا كند، و پيمانش را نشكند) (تحف العقول، ص20)

کاستی مصيبت

يکي از ويژگي هاي صبر اين است که باعث کم شدن مصيبت انسان مي شود. کسي که صبر را بر بي قراري ترجيح مي دهد، مصيبت وي کمتر از زماني مي شود که بي قرار بوده و همين امر باعث مي شود که توانايي پيروزي بر مشکلات را پيدا کند.

امام موسي کاظم(ع) درباره کاهش مصيبت به سبب صبر مي فرمايند: «الْمُصِيبَهًُْ لِلصَّابِرِ وَاحِدَهًٌْ وَ لِلْجَازِعِ اثْنَتَانِ» (مصيبت براي شكيبا يكي است و براي بي‌قرار دوتاست) (همان، ص414)

پاداش دوبرابر

يکي از فايده هاي صبر اين است که خداوند متعال به افراد صابر دو مرتبه پاداش عطا مي فرمايد. چنانکه در سوره مبارکه «قصص» به اين امر اشاره شده و مي فرمايد: «آنها كساني هستند كه بخاطر شكيباييشان، اجر و پاداششان را دو بار دريافت مي‌دارند» (قصص 54)

همين امر خود دلالت بر اين مطلب دارد که صبر در نزد خداوند متعال بر بسياري از اعمال نيک ديگر برتري دارد تا آنجا که خداوند متعال اجر و پاداش صبر را دو برابر از بقيه اعمال مي داند.

رفع بلاها

همانطور که گفته شد صبر يکي از نعمت هاي بسيار بزرگ است که خداوند متعال به انسان عطا فرموده است. يکي از ويژگي هاي اين نعمت بزرگ اين است که بلاها را از انسان دور مي گرداند و باعث آسوده شدن انسان از بسياري از مصيبت ها مي شود.

در کتاب «تصنيف غررالحکم و دررالکلم» از معصومين(ع) در اين زمينه روايت شده است که: «الصبر يرفع‌ البلاء» (صبر بلارا رفع مي کند) (تصنيف غررالحكم و درر الكلم، ص11)

نشانه ای برای ايمان باطنی

صبر نشانه اي است براي تشخص افرادي که درباره خداوند متعال و جهان آخرت به يقين رسيده اند و مي دانند که تمام پيامبران از جانب خداوند متعال براي هدايت مردم مبعوث شده اند.

امام صادق(ع) مي فرمايند: «الصَّبْرُ مِنَ‌ الْيَقِينِ‌» (صبر از يقين مي باشد) (مشكاهًْ الانوار في غرر الاخبار، النص، ص 20 و الحيات[ترجمه احمد آرام]، ج1، ص171)

رستگاری

بسياري از اعمال وجود دارند که انسان با انجام دادن آنها مي تواند به درجات بالاي معنوي برسد. اما يکي از اين اعمال که موجب مي شود انسان زودتر به مقامات معنوي برسد و رستگار شود، صبر است.

قرآن کريم مي فرمايد: «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، شكيبايي ورزيد و ديگران را نيز به شكيبايي واداريد و در برابر دشمن پايداري كنيد، و مرزداري نماييد، و از خدا پروا كنيد شايد رستگار گرديد‌» (آل عمران 200)

اين آيه سندي بر رستگاري افراد صابر مي باشد.

داخل شدن در بهشت

انسان به وسيله صبر بر مصائب مي تواند در جهان آخرت و در بهشت برين براي خود جايگاهي مهيا کند. چنانکه امام محمد باقر(ع) در اين باره مي فرمايند: «الجنّهًْ محفوفهًْ بالمكاره و الصّبر فمن صبر علي‌ المكاره في الدّنيا دخل الجنّهًْ» (بهشت را مكاره و ناملايمات فرا گرفته است، پس هر كس در دنيا صبر بر ناملايمات و مكروهات نمود، داخل بهشت مي‌شود) (ارمغان شهيد[ترجمه مسكن الفواد]، ص 52 و الوافي، ج4، ص 334)

پس بنابراين حديث مي توان يکي از راه هاي داخل شدن در بهشت را صبر دانست.

مغفرت و آمرزش

مغفرت از جانب خداوند متعال يکي ديگر از فوائد صبر براي انسان مي باشد. قرآن کريم مي فرمايد: «به يقين مردان مسلمان و زنان مسلمان (كه شهادتين را گفته و عملاتسليم دين شده‌اند) و مردان مومن و زنان مومن (كه اعتقاد قلبي به اصول و فروع اسلام پيدا كرده‌اند)، و مردان مطيع و خاضع و زنان مطيع و خاضع، و مردان راستگو و زنان راستگو، و مردان صابر و شكيبا و زنان صابر و شكيبا، و مردان فروتن از درون قلب و زنان فروتن از درون قلب، و مردان صدقه‌دهنده و زنان صدقه‌دهنده، و مردان روزه‌دار و زنان روزه دار، و مردان حافظ شهوات و زنان حافظ شهوات، و مردان بسيار يادكننده خدا و زنان يادكننده، خداوند براي همه آنان آمرزش و پاداشي بزرگ آماده كرده است‌» (احزاب 35)

در اين آيه مبارکه افراد صابر همراه با تمامي زنان و مردان مسلمان، مردان و زنان صدقه دهنده، مردان و زنان روزه دار، مردان و زنان حافظ شهوات و مردان و زنان بسيار ياد کننده خداوند متعال ذکر شده است و اين مطلب خود دلالت بر عظمت و بزرگي صبر دارد.

4. صبر و شکيبایی از صفات مؤمن است

مومن به معناي کسي است که ايمان آورده باشد و کسي که به خداوند متعال و پيامبر او ايمان آورده باشد، بايد داراي صفات خوب و نيکي بوده و با تقوا باشد، زيرا افراد با تقوا هستند که مي توانند بدون کمي و کاستي به دستورات الهي عمل کنند.

يکي از صفات نيک و برجسته افراد مومن و باتقوا داشتن فضيلت صبر مي باشد چنانکه امام صادق(ع) درباره فرد مومن در حديثي گهربار مي فرمايند: «يَنْبَغِي لِلْمُوْمِنِ اَنْ يَكُونَ فِيهِ ثَمَانُ خِصَالٍ وَقُورٌ عِنْدَ الْهَزَاهِزِ صَبُورٌ عِنْدَ الْبَلَاءِ شَكُورٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ قَانِعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ لَا يَظْلِمُ الْاَعْدَاءَ وَ لَا يَتَحَامَلُ لِلْاَصْدِقَاءِ بَدَنُهُ مِنْهُ فِي تَعَبٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَهًٍْ» (مومن را سزاوار است كه داراي هشت صفت باشد: 1- درگرفتاري هاي سخت باوقار و سنگين باشد (خود را نبازد). 2- هنگام بلاشكيبا باشد. 3- در نعمت و آسايش سپاس‌گزار باشد. 4- به آنچه خدا روزيش كرده قانع باشد. 5- به دشمنان ستم نكند. 6- بخاطر دوستان مرتكب گناه نشود [كاري را كه نتواند بگردن نگيرد]. 7- تنش از او در زحمت باشد. 8- مردم از او در آسايش باشند.) (کافي، ج2، ص 231-230)

5. صبر از بزرگواری است

از خصوصيات افراد بزرگوار اين است که صفت صبر را در خود دارا مي باشند. صبر موجب مي شود که انسان در نزد خداوند متعال عزيزتر گردد و همچنين انسان را در بين افراد جامعه ارزشمند تر مي گرداند. انسان هاي صبور در زندگي موفق تر از بقيه افراد هستند، چرا که در صبر خير فراواني نهفته است.

امير المؤمنين امام علي(ع) در اين باره مي فرمايند: «فَعَلَيْكَ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الْخَيْرَ فِي الصَّبْرِ وَ الصَّبْرَ مِنَ الْكَرَم‌» (بر تو باد به صبر كه براستي خير و خوبي ‌در صبر است، و صبر پيشه كردن از بزرگواري است‌) (همان، ج‌8، ص207)

6. رجوع به باری تعالی هنگام وجود مصيبت

وقتي مصيبتي براي انسان رخ مي دهد، بايد براي توانايي صبر بر اين مشکل از خداوند منّان استمداد بجويد. چرا که اين خداوند متعال است که انسان را در پيروزي و غلبه بر مشکلات ياري مي کند. و تنها اوست که مي تواند انسان را از سيل مصيبت ها بيرون بکشد. امام صادق(ع) درباره رجوع انسان به خداوند متعال در هنگام وجود مصيبت مي فرمايند: «كُلُّ نَازِلَهًٍْ خَلَتْ اَوَائِلُهَا مِنَ الْإِخْبَاتِ وَ الْإِنَابَْهًْ وَ التَّضَرُّعِ إِلَي اللَّهِ فَصَاحِبُهَا جَزُوعٌ غَيْر صابِرٍ» (هر گاه مصيبتي و حادثه‌اي بر كسي فرود آيد و آن كس در اوّل آن حادثه، ملازم صبر و شكيبائي نشود و انابه و رجوع به حضرت باري عزّ اسمه، ننمايد هر آينه آن كس از اهل جزع است، نه از اهل صبر) (مصباح الشريعهًْ، ص 185 و شهيد ثاني، آرام بخش دل داغديدگان [ترجمه مسکن الفواد]، ص 135)

البته اين نکته را نبايد فراموش کرد که رجوع انسان به خداوند متعال تنها در موقع وجود بلانباشد، بلکه انسان بايد هنگام نعمت نيز به ياد ايزد منّان باشد و او را بخاطر نعمت هاي فراوان و ارزشمندش شکر گويد.

نتيجه گيری

پس از بيان تعريفي از صبر و اقسام صبر، درباره فوايد صبر بحث شد و روشن شد که فوايد صبر عبارتند از: همراهي خداوند متعال با فرد صابر، رفع بلاها، قوي شدن ايمان، رستگاري، آمورزش گناهان از جانب خداوند متعال، وفاي به عهد و ...

پس از بيان اين مطالب اين نتيجه کلي به دست مي آيد که صبر با وجود اينکه مشکل مي باشد امّا هيچگاه موجب آسيب رساني به انسان نمي شود بلکه براي او فوايد بسيار زيادي نيز دارد. افراد صبور، در نزد خداوند متعال و در بين افراد جامعه عزيز تر از بقيه افراد بوده و در زندگي موفق تر مي باشند.

روزنامه كيهان، شماره 21290 به تاريخ 6/12/94، صفحه 6 (معارف)