تحرک اجتماعی ساختاری Structural Social Mobility

كلمات كليدي : تحرك اجتماعي، تحرّك عمودي، تحرّك افقي، تحرّك اجتماعي ساختاري

نویسنده : مير يوسف موسوي

واژه Prejudice در لغت به‌معنای پیش‌داوری، نظر منفی، تعصب و غرض می‌باشد.[1] پیش‌داوری قضاوت زود هنگام، پندار یا احساسی ویژه نسبت به یک موضوع است که معمولا قبل از جمع‌آوری و بررسی اطلاعات لازم پدید می‌آید و بر شواهد ناکافی یا حتی خیالی مبتنی است.[2]

پیش‌داوری مفهومی عام است، ولی در متون روان‌شناسی اجتماعی، در اغلب موارد فقط پیش‌داوری منفی نسبت به اعضای گروه‌های اجتماعی بررسی گردیده و کمتر به موارد دیگر پیش‌داوری اشاره شده است، در حالی که ممکن است پیش‌داوری نسبت به اشخاص، اشیاء و حتی مکان‌ها باشد. افزون بر این، پیش‌داوری ممکن است مثبت باشد.[3] مثل اثر پیگمالیون (Pygmalion)، که اشاره به انتظارات و نگرش‌های مثبت نسبت به فرد یا گروه دیگر دارد و براساس آن از آن‌ها انتظار می‌رود عملکرد و رفتاری مقبول و موفق از خود نشان دهند. این مساله در مسائل آموزشی نمود بیشتری دارد به‌طوری‌که کیفیت نگرش معلمان به دانش‌آموزان بر موفقیت تحصیلی آنان تاثیر می‌گذارد.[4]

گاهی اوقات پیش‌داوری با تبعیض، یکسان پنداشته می‌شود ولی باید متذکر شد که؛ اگرچه این دو مفهوم در حالت عمومی به یک معنا به‌کار می‌رود، لکن تبعیض می‌تواند از نتایج پیش‌داوری باشد و رفتاری است که طی آن یک گروه، راه دستیابی گروه دیگر به منابع کمیاب را می‌بندد یا در رسیدن به آن موانعی ایجاد می‌کند. البته همیشه پیش‌داوری به تبعیض منجر نمی‌شود.[5]

ریشه‌ها و عوامل پیش‌داوری

اساسی‌ترین عوامل پیش‌داوری موارد زیر می‌باشند:

الف) عوامل شناختی پیش‌داوری

1. تصورات قالبی (Stereotype)؛ به‌معنای نسبت دادن خصوصیات یکسان به همه افراد یک گروه است بدون اینکه تفاوت‌های واقعی میان اعضای آن گروه در نظر گرفته شود.[6]
2. عواطف؛ احساسات و عواطف مبتنی‌بر تصورات قالبی غالبا بر داوری‌های اجتماعی ما درباره دیگران تاثیر می‌گذارند.
3. طبقه‌بندی اجتماعی؛ تقسیم دنیا به دو مقوله "ما" و "آنان" از لحاظ نژاد، قومیت، مذهب، جنس و غیره که منجر به ایجاد باورها و احساسات خوب درباره "ما" و احساسات منفی درباره گروه بیگانه یعنی "آنان" می‌شود.[7]
4. تجانس برون‌گروهی و درون‌گروهی؛ افرادی که پیش‌داوری شدیدی نسبت به برخی گروه‌های اجتماعی دارند، اغلب چنین عباراتی را بیان می‌کنند: همه آنان مثل همند، مشت نمونه خروار است. مدلول این جملات آن است که اعضای گروه‌های دیگر بیش از اعضای گروه خودی باهم شباهت دارند. گرایش به مشابه دانستن اعضای گروه خودی را "توهم تجانس برون‌گروهی" و میل به متفاوت دانستن اعضای گروه خودی را "تمایز درون‌گروهی" می‌نامند.[8]

ب) عوامل اجتماعی پیش‌داوری

1. رقابت؛این پدیده پایه‌ای برای قدیمی‌ترین تبیین پیش‌داوری یعنی تعارض واقعی محسوب می‌شود. رقابت میان گروه‌های اجتماعی درباره کالاها و فرصت‌های ارزشمند باعث پیش‌داوری گروه‌ها نسبت به یکدیگر شده و مادامی که چنین رقابتی ادامه داشته باشد، پیش‌داوری منفی گروه‌ها نسبت به یکدیگر ادامه خواهد داشت.[9]
2. سپر بلا کردن (Scapegoating)؛پیش‌داوری در رسیدن به یک هدف که با انگیزه اقتصادی مربوط است ولی با آن یکسان نیست، استفاده می‌شود. هدف اخیر این است که کسی (یا گروهی) را پیدا کرد تا بتوان تقصیر همه بدبختی‌ها و بلاها را به گردن او انداخت.[10]
3. منافع اقتصادی؛بنابر این نظریه و با در نظر گرفتن محدودیت منابع، گروه مسلط ممکن است بکوشد تا یک گروه اقلیت و ضعیف را استثمار و خفیف کند تا بتواند به کسب مزایای مادی نایل آید؛[11] مانند تحقیر ملل مستعمره و جهان سوم توسط استثمارگران و ملل غرب و ارجحیت قایل شدن برای خود جهت نیل به منافع اقتصادی و سیاسی.
4. همرنگی (Similarity)؛ همرنگی کورکورانه با هنجارهای موجود جامعه از عوامل اساسی تداوم تعصب و پیش‌داوری است. افراد همرنگ معمولا این تعصبات و پیش‌داوری‌ها را به‌عنوان هنجارهای مورد قبول جامعه می‌پذیرند و انجام می‌دهند.[12]

ج)عوامل انگیزشی و روان‌شناختی پیش‌داوری

1. توجیه رفتار خود؛ یکی از علل پیش‌داوری در شخص، نیاز وی به توجیه رفتار خویش است. مثلا اگر کسی نسبت به فردی بی‌رحمی کرده باشد سعی می‌کند او را تحقیر کند تا بی‌رحمی خود را توجیه کند و اگر بتواند خود را متقاعد سازد که او به یک گروه بی‌ارزش و غیرانسانی ‌تعلق دارد.[13]
2. شخصیت اقتدارطلب یا استبدادی (Authoritarian Personality)؛ برخی اشخاص آمادگی و تمایل بیشتری به پیش‌داوری دارند. نه‌تنها به‌علت تأثیرات بیرونی مستقیم بلکه به‌علت نوع شخصیت آن‌ها. تئودور آدورنو و همکارانش این نوع افراد را شخصیت‌های استبدادی می‌نامند که اساسا دارای این مشخصات هستند: در اعتقادات خود خشک و متحجرند، پایبند ارزش‌های سنتی هستند، نسبت به ضعف و ناتوانی چه در خود و چه در دیگران بردباری ندارند، بسیار کیفر دهنده و مجازات کننده‌اند، سوء ظن دارند و برای صاحبان قدرت احترام فراوانی قائلند.[14]

عناصر و شیوه‌های ابراز پیش‌داوری

پیش‌داوری به‌عنوان یک نگرش، دارای سه عنصر اساسی است. عنصر شناختی که به‌صورت تصورات قالبی و کلیشه‌ای است. عنصر عاطفی که به‌صورت حس قدرتمندی از خصومت است و عنصر رفتاری که می‌تواند به‌شکل رفتارهای مختلف وجود داشته باشد، گاهی جزئی و در مواقعی دیگر آشکار است. آلپورت (Gorden W.Allport: 1897-1967)، پنج نوع این شیوه‌ها را به‌صورت زیر بیان کرده است:

1. تحقیر گفتاری؛ گفتگوی خصمانه، بدگویی یا ناسزاگویی، گفتن جک‌های قومی و نژادی.
2. اجتناب؛ فاصله گرفتن و دوری جستن بدون هیچ‌گونه اعمال آزار رساننده.
3. تبعیض؛ وقتی تجلّی تعصب، تبعیض باشد، فرد متعصب سعی می‌کند تمام اعضای گروه مورد نظر را از مزایای خاصی از قبیل استخدام، سکونت، حقوق سیاسی، فرصت‌های تحصیلی و ... محروم سازد.
4. حملات فیزیکی؛ خشونت بر ضد فرد یا سرمایه او.
5. انقراض؛ خطرناک‌ترین نوع تعصب براندازی یا نابودسازی است که منجر به خشونت علیه یک گروه متجانس می‌گردد مثل کشتار دسته‌جمعی.[15]

اطلاع از شیوه بروز تعصب و پیش‌داوری به ما کمک می‌کند تعصب‌های خود را شناسایی کرده و با این عمل روش‌های برخورد، شناسایی و تعامل با دیگران را تا حد زیادی بهبود بخشیم.

انواع پیش‌داوری

پیش‌داوری بسته به اینکه بر چه مبنایی (نژاد، جنس، مذهب و ...) شکل گرفته باشد می‌تواند انواع مختلفی داشته باشد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

1. نژادپرستی (Racism)؛نژادپرستی یعنی تعصب و پیش‌داوری مبتنی‌بر تمایز‌های جسمانی که از نظر اجتماعی اهمیت دارند. نژادپرست کسی است که معتقد است برخی از افراد به‌دلیل تفاوت‌های نژادی برتر یا پست‌تر از دیگران هستند.
2. پیش‌داوری و تعصب جنسی (Sexism)؛تعصب جنسی از روی پیش‌داوری و رفتار تبعیض‌آمیز نسبت به یک شخص بر اساس تعلق او به یکی از دو جنس شناخته می‌شود. هر چند مطابق این تعریف هم مردان و هم زنان شامل این‌گونه رفتارها می‌شوند، غالبا زنان قربانیان تبعیض جنسی بوده‌اند.[16]
3. پیش‌داوری و تعصبات مذهبی؛ یکی از قدیمی‌ترین منابع اختلاف که پیش‌داوری و تعصب شدید و نیز تبعیض ناروا به‌دنبال داشته است، عقاید دینی و مذهبی بوده است. طرفداران ادیان در مقابل مذهب و در مقابل یکدیگر تصورات قالبی شدیدی دارند که موجب پیش‌داوری نسبت به یکدیگر شده و زمینه اختلاف را فراهم می‌کند.
4. قوم‌مداری (Ethnocentrism)؛ عبارت است از پیش‌داوری و بدگمانی به غیرخودی‌ها همراه با گرایشی به ارزیابی دیگران براساس فرهنگ خویش. تقریبا همه فرهنگ‌ها تا اندازه‌ای قوم‌مدار بوده‌اند. غیرخودی‌ها به‌منزله افرادی بیگانه و نامتمدن یا کسانی که از نظر اخلاقی و ذهنی فرومرتبه‌اند، پنداشته می‌شوند. اکثر تمدن‌ها به اعضای فرهنگ‌های کوچک‌تر با چنین دیدی می‌نگریستند و این نگرش به درگیری‌های قومی بی‌شماری در طول تاریخ دامن زده است.[17]

روش‌های کاهش پیش‌داوری

اگرچه محو کامل پیش‌داوری و تعصب امری بعید به نظر می‌رسد اما روان‌شناسان اجتماعی روش‌هایی را برای کاهش آن پیشنهاد داده‌اند که عبارت‌اند از:

1. تغییر تصورات قالبی؛این امر به‌وسیله دادن اطلاعات واقعی در برابر اطلاعات نادرست به افرادی که دچار پیش‌داوری هستند امکان‌پذیر است.
2. تماس بین گروه‌ها؛ تعصب و پیش‌داوری چنانچه به‌طور عمیق مربوط به ساختار شخصیتی افراد نباشد، به‌وسیله برقراری موقعیت‌های مساوی بین گروه اقلیت و اکثریت، کاهش می‌یابد، خصوصا اگر از طرف نهادها و سازمان‌ها حمایت شود.[18]
3. کوشش‌ها و اهداف مشترک؛ دو گروهی که در ابتدای کار با یکدیگر دشمنی دارند اگر همکاری در پروژه مشترک را یاد بگیرند شانس یکپارچگی آن‌ها افزایش خواهد یافت.
4. گذاشتن ادراک خوب به‌جای ادراک بد؛ طبقه‌بندی و تمایز بین دو گروه اغلب منبع اسناد تصورات قالبی است که به شکل‌گیری تعصب و تبعیض منجر می‌شود. می‌توان شکل طبقه‌بندی را به سه روش تغییر داد:

- طبقه‌بندی مجدد؛ اعضای دو گروه متقابل بفهمند که به نفع آن‌هاست که خود را متعلق به یک گروه بدانند.

- انفرادی کردن؛ عدم تاکید بر تفاوت‌های گروهی و تاکید بر تفاوت افراد تا مانع اسناد خصوصیات یکسان، تصورات قالبی و در نتیجه پیش‌داوری درباره افراد یک گروه شود.

- طبقه‌بندی متقاطع؛ اگر فردی به چند طبقه اجتماعی مختلف (شغلی، قومی و ...) تعلق داشته باشد می‌توان با خارج کردن وی (در ذهن و تصور خودمان) از آن طبقه‌ای که مورد تبعیض است پیش‌داوری را از بین برد، مثلا در پیش‌داوری قومی راجع به کسی، وی را به‌عنوان عضوی در یک طبقه دیگر مثلا شغلی، در نظر بگیریم.[19]