آذرفرنبغ فرخزادان azarfarnbagh farroxzādān

كلمات كليدي : آذرفرنيغ، فرخزادان، موبدان موبد ، پهلوي، دينكرد

نویسنده : اميرعمادالدين صدري

واژه آذرفرنبغ فرخزادان

واژه آذرفرنبغ نام یکی از سه آتشکده مهم ساسانیان است که ویژه طبقه آسرونان (=روحانیان) بوده است و جایگاه آن را در کاریان فارس دانسته‌اند و به عنوان نام خاص هم به کار رفته است.

نام نویسنده بندهش هم فرنبغ است. مکنزی، آذرفرنبغ را به پهلویādur farrōbay خوانده است و مهرداد بهار ādur farnbaγ . «ان» در فرخزادان نسبت خانوادگی را نشان می‌دهد یعنی پسر فرخزاد.[1]

شخصیت آذرفرنبغ فرخزادان

آذرفرنبغ فرخزادان پیشوای زرتشتیان در سده سوم هجری است. در کتابهای پهلوی "دینکرد" و "داتستان دینیک" و "شکند گمانیک ویچار" از او به عنوان شخصی مقدس و دانشمند و بزرگترین پیشوای بهدینان نام برده شده است. آذر فرنبغ فرخزادان در زمان مامون خلیفه عباسی ( 198 تا 218 ه.ق.) موبدان موبد فارس بوده است. آذرفرنبغ فرخزادان در حضور مامون عباسی با زردشتی مرتدی به نام ابالیش مناظره کرد. در این مناظره، ابالیش هفت پرسش درباره اصول عقاید زرتشتی مانند ثنویت (پرسشهای نخست و دوم و سوم) و آیینها و مراسم دینی مانند آداب طهارت (پرسشهای چهارم و پنجم و ششم) و بستن کستی[2] (پرسش هفتم) می‌کند و آذرفرنبغ فرخزادان به طور منطقی به همه پرسشهای وی پاسخ می‌دهد و بنابر روایت رساله گجستک ابالیش مورد پسند خلیفه مامون قرار گرفت و سرانجام ابالیش از دربار مامون با سرافکندگی رانده شد. زمان این مناظره را در زمان خلافت مامون در بغداد می‌توان دانست و نیز می‌توان آن را در حدود 202 هجری قمری، یعنی زمانی که مأمون پس از مرگ وزیرش فضل بن سهل ، که بیشتر به مباحثات مذهبی می‌گذراند گمان نمود. برخی نیز او را نویسنده رساله گجستک ابالیش می‌دانند.[3]

آثار آذرفرنبغ فرخزادان

برای آذرفرنبغ فرخزادان آثاری برشمرده اند که عبارتند از: کتابهای سوم وچهارم وپنجم دینکرد، روایات آذرفرنبغ فرخزادان، سخنی چند از آذرفرنبغ فرخزادان و آیین نامه.

روایات آذرفرنبغ فرخزادان مجموعه‌ای از 147 پاسخ آذرفرنبغ فرخزادان به پرسشهای زرتشتیان هم‌عصرش است. پرسش وپاسخها کوتاه است . خلاصه مطالب کتاب از این قرار است: ازدواج و فرزندخواندگی و قیمومیت وارث(1، 7تا16، 19تا28،62، 70، 71، 73،75تا78)؛ موضوع پلیدی و تطهیر(31تا50، 54، 55، 63تا65، 85تا111، 115تا122، 129، 130، 132تا135)؛ ارتداد و تبعات آن(2تا5، 30)؛ زنای با کافر و تبعات آن(29)؛ گناه و کرفه(51تا53، 58تا61، 76، 128، 136تا143)؛ مناسک دینی(123، 144تا146)؛ بخشش(74، 112، 113، 126، 127)؛ توسل به آزمایش دینی(=ور) در صورتی که اختلاف حل نشود(72)؛ وام وگرو(66تا68)؛ درباره نبستن کستی(51، 53)؛ خیرات برای روان(131)؛ توبه(114)؛ جنگ با دشمنی که در راه به او بر می‌خوریم(124)؛ و خرید شراب از ترسایان(125).[4]

سخنی چند از آذرفرنبغ فرخزادان اندرزنامه کوچکی است که در آن دو پرسش درباره خرد، خیم، هنر، نیکی، نیکنام و اعتماد مطرح گردیده و به آنها پاسخ داده شده است.[5]

بنابر گفته مردان فرخ در "شکند گمانیک" و بخش پایانی دینکرد سوم نوشته آذرباد امیدان نخستین مولف دینکرد، آذرفرنبغ فرخزادان است و کتاب هزار فصل نامیده شده است. تاوادیا، دینکرد تعریف‌شده در دو نوشته‌ی بالا را سه کتاب نخست دینکرد می‌داند که کتابهای یکم و دوم و بخش آغازین کتاب سوم برجا نمانده است. کتاب سوم دینکرد 420 بخش دارد و درباره مسائل یزدان شناسی و فلسفی است و تقریبا 73000 واژه پهلوی دارد و نثر دشواری دارد. کتاب چهارم دینکرد برگزیده‌ای است از آیین نامه آذرفرنبغ فرخزادان و تقریبا 4000 واژه پهلوی دارد و دربردارنده همان مطالب دینکرد سوم مانند مباحث یزدان شناسی و فلسفی با استدلالی سست‌تر است و همچنین چون دینکرد سوم دشوار نگاشته شده است. کتاب پنجم دینکرد تقریبا 6000 واژه پهلوی دارد. این کتاب دو بخش جدا دارد: بخش نخست پاسخهای آذرفرنبغ فرخزادان به پرسشهای یعقوب خالدان است و بیشتر به سرگذشت دین مزدایی پیش از زرتشت و زندگانی زرتشت تا کشته شدن او به دست تور برادروش می‌پردازد. بخش دوم پاسخهای آذرفرنبغ فرخزادان به سی و سه پرسش بخت ماری مسیحی است و موضوعاتی چون امور برسو، الهام ایزدی، پرستش و آیینهای دینی زرتشتی را دربردارد.[6]

آیین نامه( به پهلوی ēwēn nāmag) عنوان کتابها و رسالاتی به زبان پهلوی است که در آن از آداب و رسوم، مراتب و مقامات بزرگان و نمایندگان طبقات، قواعد و رسوم بازیها و سرگرمیها، ایینهای برگزاری جشنها و ... سخن می‌رود. یکی از آیین نامه‌ها نگارش آذرفرنبغ فرخزادان است که در کتاب سوم دینکرد به باب تعلیم آن اشاره شده است و کتاب چهارم دینکرد گزیدهای از آیین نامه است و اصل کامل کتاب از دست رفته است.[7]