ابن خلدون؛ بنیانگذار فلسفه تاریخ و جامعه شناسی

ابن خلدون، فلسفه تاريخ، جامعه شناسي

رضا نورزوی

ابن خلدون فیلسوف و مورخ بزرگ جهان اسلامی تلقی می‌شود که یکی از افتخارات سرزمین اسلام در جهان می‌باشد، زیرا اندیشه و عقاید او در باب فلسفه، جامعه شناسی و تاریخ توسط بسیاری از اندیشمندان و متفکران مورد استفاده و تحلیل قرار گرفته است. ابن خلدون با لقب‌های «فیلسوف المورخین» و «منتسکیوی عرب» معروف می‌باشد و بحق این عناوین برازنده سطح علمی و دانش وی است.

نگاهی به حیات سیاسی

ابن خلدون مقدمات علوم را تحت تعالیم پدرش فرا گرفت، او در کنار خانواده اش حیات خوبی را سپری می‌کرد، اما در هفده سالگی با نخستین فاجعه زندگی‌اش روبه رو شد، یعنی پدر و مادر و تمام افراد خانواده خود را در یک اپیدمی طاعون از دست داد. این حادثه به حدی روحیات و احساسات ابن خلدون را تحت تاثیر قرار داد که وی اقدام به ترک وطن نمود، اما حاکم شهر مانع شد و او را به استخدام خود درآورد. او زندگی پر از فراز و نشیبی داشت، مدتی از حیات خود را در مسائل و امور حکومتی طی کرد، بخشی را هم در زندان و تبعید سپری نمود، اما در تمام ناخوشایندی‌های روزگار از کسب علم و دانش و نگارش آثار و رسالات مهم دست بر نداشت. در واقع پرداختن به مسائل علمی در کنار مشکلات روزمره، امری دشوار می‌باشد، اما ابن خلدون در زندگانی سیاسی خود و در مراحل اوج و یا سقوط حیات خود، از مطالعه و دانش دست نکشید. اما او احساس می‌کرد که سیاست وی را از دانش باز می‌دارد و آرزو می‌کرد تا به طور همیشگی دست از سیاست بردارد تا بتواند با فراغ بال و آسودگی به کسب دانش بپردازد.

آثار و رسالات

مهمترین اثر ابن خلدون کتابی است به نام «کتاب العبر و دیوان المبتدا و الخیر فی ایام العرب و العجم و البریر» در تاریخ عمومی که مقدمه آن یکی از شاهکارهای فلسفی و تاریخی عالم اسلام است و نخستین تصنیف در علم الاجتماع و فلسفه تاریخ به شمار می‌رود. او در این کتاب خود به مبادی علم اقتصاد سیاسی و عدالت اجتماعی در حیطه علوم تاریخ و جامعه شناسی می‌پردازد.

دیدگاه و آراء

ابن خلدون، در دیدگاه خود معتقد به فلسفه اثباتی بود و مطالعه و بررسی خود را مانند متفکران قرن‌ها بعد مغرب زمین، چون منتسکیو و بکل با نظریه‌های اثباتی شروع می‌کند. یکی از مهم ترین مسائل که توجه ابن خلدون را به خود معطوف داشت و او توانست در این حیطه، مطالعات و نتایج مهمی را عرضه کند، مسئله تاثیرات جغرافیایی و ویژگی‌های طبیعی را بر روی ایجاد و توسعه فرهنگ‌های بزرگ بشری بود. او بخصوص عوامل آب و هوایی را در ایجاد تمدن‌ها و فرهنگ بسیار مهم و اساسی تلقی می‌نمود.از دید ابن خلدون، عصبیت به عنوان عامل تکامل انسان و تمدن محسوب می‌گردد. اساس تشکیل سلسله‌ها روی عصبیت قرار دارد. انقراض آنها هم در اثر ضعف و فقدان عصبیت می‌باشد. با این حال منظور ابن خلدون از عصبیت دولت چندان مشخص نمی‌باشد، به نظر می‌آید، وی احساسات و تمایلات شدید و جدی مشترک گروهی از مردم را درباره یک فرد و یا یک خانواده و یا یک عقیده و دیدگاه را عصبیت می‌نامد که انسان را به فداکاری و اقدام وا می‌دارد.

جایگاه ابن خلدون در جهان غرب

استفانو کولوزیو می‌نویسد: هیچ کس نمی‌تواند انکار کند که ابن خلدون مناطق مجهولی را در عالم کشف کرده است. وی بر ماکیاولی و منتسکیو و ویکو، پیشی جسته است.کولوزیو نیز می‌نویسد: ابن خلدون نخستین نویسنده ای است که در جهان در موضوع فلسفه تاریخ به بحث و تحقیق آغاز کرده است. ناتانیل اشمیت آمریکایی می‌نویسد: ابن خلدون در دانش جامعه شناسی به مقامی نایل آمده است که حتی آگوست کنت در نیمه نوزدهم بدان نرسیده است.

جدیدترین ها در این موضوع

دعا در نهج البلاغه

(به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود): در سؤال (حاجت) از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ زيرا بخشش و محروم ساختن در دست اوست. 24 دی 1395, 23:41

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

و اما این كه هر كارفرما كه مزدى مى‏ دهد به خاطر بهره‏اى است كه از كار كارگر مى ‏برد و كارفرماى ملك و ملكوت چه بهره‏اى مى‏تواند از كار بنده ضعیف ناتوان خود ببرد، و هم این‌ كه فرضاً اجر و مزد از جانب آن كارفرماى بزرگ به صورت تفضل و بخشش انجام گیرد پس چرا این تفضل بدون صرف مقدارى انرژى كار به او داده نمى ‏شود، مسأله‏ اى است كه براى این چنین عابدهایى هرگز مطرح نیست. 23 دی 1395, 1:47

خدایا! ببخش!

به آن نديدى. الهى! آنچه را كه به زبانم به تو تقرب جستم ولى دلم برخلاف آن بود بر من ببخش! الهى! اشارات چشم، و سخنان بيهوده، و مشتهيات دل 23 دی 1395, 1:44

خدایا! چهارپايان ما تشنه اند!

و ابرهاى باران دار به ما پشت كرده، و تو اميد هر غمزده اى، و برآورنده حاجت هر حاجتمندی. در اين زمان كه مردم ما نااميدند، و ابرها باران نداده اند، و چرندگان از بين رفته اند، از تو مى خواهيم كه ما را به اعمال زشتمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان نگيرى. الهى! با ابر 23 دی 1395, 1:28

خدایا! حرمتم را به تنگدستى نشكن

دچار آيم، و به بدگويى آن كه از بخشيدن به من دريغ ورزد مبتلا گردم، و تو ماوراى اين همه، اختيـاردار بخشش و منـعى، چـه اينـكه بـر هـر چيـز تـوانـايـى. 23 دی 1395, 1:26

پر بازدیدترین ها

دعا و نیایش در نهج البلاغه

دعا وسیله ای است که تمام خلایق، خصوصاً انسانها از آن بیگانه نیستند و همیشه بدان توجه دارند و با زبان حال و قال از آن استفاده می کنند هر چند که واژه ای به نام دعا در میانشان مطرح نباشد چون هر کلمه و کلامی که از استمداد و ایجاد رابطه به خدا حکایت نماید دعاست 23 دی 1395, 0:15

دعا در نهج البلاغه

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

نیایش زیبا از نهج البلاغه

خدایا! امید به تو بستم تا راهنما باشى به اندوخته هاى آمرزش و گنجینه هاى بخشایش ! خدایا! این بنده توست که در پیشگاهت برپاست ، یگانه ات مى خواند و یگانگى خاص تو راست . جز تو کسى را نمى بیند که سزاى این ستایش هاست . مرا به درگاه تو نیازى است که آن نیاز را جز فضل تو به بى نیازى نرساند، و آن درویشى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدل نگرداند. خدایا! خشنودى خود را بهره ما فرما، هم در این حال که داریم ، و بى نیازمان گردان از اینکه جز به سوى تو دست برداریم ، که تو بر هر چیز توانایى. 23 دی 1395, 0:26

دعا از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه

بدان همان کسی که گنج های آسمان و زمین در اختیار اوست، به تو اجازه دعا و درخواست داده است و اجابت آن را نیز تضمین نموده، به تو امر کرده از او بخواهی تا به تو عطا کند و از او درخواست رحمت نمایی تا رحمتش را بر تو فرو فرستد. خداوند بین تو و خودش کسی قرار نداده که حجاب و فاصله باشد، تو را مجبور نساخته که به شفیع و واسطه ای پناه ببری و مانعت نشده . 23 دی 1395, 1:22

نظر خود را بنویسید!

در حال حاضر هیچ نظری برای این مقاله وجود ندارد.

برای درج نظر خود درباره ابن خلدون؛ بنیانگذار فلسفه تاریخ و جامعه شناسی فیلدهای زیر را پر کنید.