اقسام قیاس

كلمات كليدي : ماده، صورت، اقتراني، استثنايي، حملي، شرطي

نویسنده : مهدي افضلي

از میان اقسام ادله که در منطق مورد استفاده قرار می‌گیرد، در منطق سنتی بیشترین تکیه و تاکید روی قیاس صورت می‌گیرد، استقرا و تمثیل خود به تنهایی از ارزش‌ علمی کافی در مباحث نظری برخوردار نیستند. به همین دلیل مباحث منطقی بیشتر بر مدار قیاس می‌چرخد، اقسام و احکام قیاس بیشترین حجم منطق را به خود اختصاص داده‌اند. قیاس از جهت آن‌که ماده تشکیل دهنده آن یقینی باشد یا غیر یقینی، در بخش صناعات خمس مورد تحلیل و ارزیابی قرار می‌گیرد و بر اساس آن برهان، خطابه، شعر، مغالطه و جدل شکل می‌گیرند و به لحاظ صورت و هیئت در مباحث حجت منطق مورد بحث قرار می‌گیرد و مباحثی نظیر قیاس اقترانی و استثنایی با زیر‌ مجموعه‌هایشان پدید می‌آیند.

قیاس اقترانی و استثنایی

اگر به لحاظ هیئت و صورت، نتیجه یا نقیض نتیجه به طور صریح در مقدمات ذکر شده بود قیاس را "استثنایی" می‌نامند و اگر ذکر نشده بود به "قیاس اقترانی" نامبردار است. از باب نمونه وقتی گفته می‌شود؛ "اگر راننده‌ها قوانین راهنمایی و رانندگی را مراعات کنند نظم و امنیت در جاده‌ها برقرار خواهد شد، لکن جاده‌ها نظم و امنیت ندارند"؛ نتیجه‌ای که از این مقدمات گرفته می‌شود این است که "راننده‌ها قوانین راهنمایی و رانندگی را مراعات نمی‌کنند". چنان‌که از مثال پیداست نقیض نتیجه مورد نظر در مقدمه اول ذکر شده است. یا این‌که گفته می‌شود؛ "اگر سعید خوب درس بخواند حتما به توفیقات چشم‌گیری دست خواهد یافت؛ لکن سعید خوب درس می‌خواند؛ در نتیجه به توفیقات چشم‌گیری دست خواهد یافت". چنان‌که ملاحظه می‌شود عین نتیجه در مقدمه اول به صراحت بیان شده است.

در قیاس اقترانی بسته به این‌که در مقدمات آن ادات شرط اخذ شده باشد یا نه، به دو قسم شرطی و حملی تقسیم می‌شود. در قضایای اقترانی شرطی یا هر دو مقدمه شرطی است یا دست کم یکی شرطی می‌باشد. از باب نمونه وقتی گفته می‌شود:

1. هرگاه در جامعه‌ای فقر و فساد نباشد مردم به حقوق خود دست خواهند یافت؛

2. هرگاه مردم به حقوق خود دست یابند جامعه به سمت تعالی حرکت خواهد کرد؛

3. .: هرگاه در جامعه‌ای فقر و فساد نباشد، آن جامعه به سمت تعالی حرکت خواهد کرد.

چنان‌که پیداست هر دو مقدمه قیاس پیش‌گفته شرطی است.

گاهی تنها یکی از مقدمات شرطی و مقدمه دیگر حملی است. از باب نمونه گفته می‌شود:

الف) هر قانونی قانون‌گذار دارد،

ب) قانون‌گذار یا الاهی است یا بشری،

.: هر قانونی یا الاهی است یا بشری.

در مواردی هم هر دو مقدمه حملی است، مثل این است که گفته شود:

1. احمد دانشجو است

2. هر دانشجویی طرفدار عدالت و تعالی است

.: احمد طرفدار عدالت و تعالی است.

این نوع قیاس را "قیاس اقترانی حملی" می‌نامند که از شرایط خاص خود برخوردار است و در مدخل‌های اقترانی و استثنایی بیشتر مورد بحث قرار می‌گیرند.

منابع :

1- ابن سینا،‌ حسین بن عبدالله،‌ الاشارات و التنبیهات، مع الشرح للمحقق الطوسی،‌ قم، نشر البلاغه، 1375، ج1، ص235.

2- طوسی،‌ نصیر الدین،‌ اساس الافتباس, به تصحیح مدرس رضوی, (انتشارات دانشگاه تهران, 1326) ص189-190.

3- یزدی، مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1363شمسی، ص87.

4- مظفر، محمد رضا، المنطق، (نجف اشرف، مطبعه النعمان، ط3). ص232-234.

5- حسن ملکشاهی، ترجمه و تفسیر تهذیب المنطق تفتازانی، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1367، ص239-241.


مقاله
نویسنده	مهدي افضلي

مقاله

نویسنده

مهدي افضلي

جدیدترین ها در این موضوع

دعا در نهج البلاغه

(به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود): در سؤال (حاجت) از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ زيرا بخشش و محروم ساختن در دست اوست. 24 دی 1395, 23:41

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

و اما این كه هر كارفرما كه مزدى مى‏ دهد به خاطر بهره‏اى است كه از كار كارگر مى ‏برد و كارفرماى ملك و ملكوت چه بهره‏اى مى‏تواند از كار بنده ضعیف ناتوان خود ببرد، و هم این‌ كه فرضاً اجر و مزد از جانب آن كارفرماى بزرگ به صورت تفضل و بخشش انجام گیرد پس چرا این تفضل بدون صرف مقدارى انرژى كار به او داده نمى ‏شود، مسأله‏ اى است كه براى این چنین عابدهایى هرگز مطرح نیست. 23 دی 1395, 1:47

خدایا! ببخش!

به آن نديدى. الهى! آنچه را كه به زبانم به تو تقرب جستم ولى دلم برخلاف آن بود بر من ببخش! الهى! اشارات چشم، و سخنان بيهوده، و مشتهيات دل 23 دی 1395, 1:44

خدایا! چهارپايان ما تشنه اند!

و ابرهاى باران دار به ما پشت كرده، و تو اميد هر غمزده اى، و برآورنده حاجت هر حاجتمندی. در اين زمان كه مردم ما نااميدند، و ابرها باران نداده اند، و چرندگان از بين رفته اند، از تو مى خواهيم كه ما را به اعمال زشتمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان نگيرى. الهى! با ابر 23 دی 1395, 1:28

خدایا! حرمتم را به تنگدستى نشكن

دچار آيم، و به بدگويى آن كه از بخشيدن به من دريغ ورزد مبتلا گردم، و تو ماوراى اين همه، اختيـاردار بخشش و منـعى، چـه اينـكه بـر هـر چيـز تـوانـايـى. 23 دی 1395, 1:26

پر بازدیدترین ها

دعا در نهج البلاغه

دعا و نیایش در نهج البلاغه

دعا وسیله ای است که تمام خلایق، خصوصاً انسانها از آن بیگانه نیستند و همیشه بدان توجه دارند و با زبان حال و قال از آن استفاده می کنند هر چند که واژه ای به نام دعا در میانشان مطرح نباشد چون هر کلمه و کلامی که از استمداد و ایجاد رابطه به خدا حکایت نماید دعاست 23 دی 1395, 0:15

نیایش زیبا از نهج البلاغه

خدایا! امید به تو بستم تا راهنما باشى به اندوخته هاى آمرزش و گنجینه هاى بخشایش ! خدایا! این بنده توست که در پیشگاهت برپاست ، یگانه ات مى خواند و یگانگى خاص تو راست . جز تو کسى را نمى بیند که سزاى این ستایش هاست . مرا به درگاه تو نیازى است که آن نیاز را جز فضل تو به بى نیازى نرساند، و آن درویشى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدل نگرداند. خدایا! خشنودى خود را بهره ما فرما، هم در این حال که داریم ، و بى نیازمان گردان از اینکه جز به سوى تو دست برداریم ، که تو بر هر چیز توانایى. 23 دی 1395, 0:26

عبادت و نیایش در نهج البلاغه

ریشه همه آثار معنوی اخلاقی و اجتماعی که در عبادت است، در یاد حق و غیر او را از یاد بردن می‌باشد. ذکر خدا و یاد خدا که هدف عبادت است، دل را جلا می‌دهد و صفا می‌بخشد و آن را آماده تجلیات الهی قرار می‌دهد. امام علی علیه‌السلام در به اره یاد حق یا همان روح عبادت میفرماید: < خداوند یاد خود را صیقل دل‌ها قرار داده است. دل‌ها به این وسیله از پس کری، شنوا و از پس نابینایی، بینا و از پس سرکشی و عناد رام می‌ گردند 23 دی 1395, 0:28