تحقیق

تحقیق در لغت به معنای تصدیق کردن و درست دانستن، به کنه مطلب رسیدن و واقع چیزی را به دست آوردن و نیز به معنای رسیدگی و وارسی کردن است. در عرفان، تحقیق از مقامات سلوک و نهایات آن است.

"خواجه عبدالله انصاری" در منازل‌ السائرین تحقیق را در بخش نهایات منازل عرفانی، پس از باب بقا و قبل از باب تلبیس، آورده و آیۀ 26 سورۀ بقره را ناظر به این مقام دانسته است. در این آیه حضرت ابراهیم (ع) از خداوند می‌خواهد که چگونگی زنده کردن مردگان را به او نشان دهد، و خداوند می‌فرماید: «مگر ایمان نیاورده‌ای؟» و او می‌گوید چرا، ولی می‌خواهم اطمینان قلبی بیابم. خواجه یکی از معانی تحقیق را یقین و اطمینان قلبی می‌داند و نیز پاک گردانیدن متعلقات در سه مرتبه (از حق، با حق، در حق) می‌داند.

- در مرتبۀ اول انسان باید هر آن‌چه از صفات دارد پاک گرداند تا همه از آنِ حق شود؛ یعنی علم و دیگر صفاتی که انسان به خویش نسبت می‌داد، در مقام تحقیق به حق منتسب می‌شود؛ زیرا در مقام بقای بعد از فنا آن علم و صفات از سالک فانی می‌شود و در حق باقی می‌گردد. در این مرتبه علم و دیگر صفات سالک، در برابر علم و صفات حق ظهوری ندارد.

- مرتبۀ دوم آن است که شهود سالک با شهود حق معارضه و منازعه نکند؛ یعنی شهودی که سالک قبل از فنا به خود نسبت می‌داد، در حال بقا به حق منتسب می‌گردد و از شائبه شهود سالک پاک می‌شود.

- مرتبۀ سوم آن است که آثار وجودی سالک، که مخلوق و حادث است، به قدمت حق‌تعالی نزدیک نشود و بر آن سبقت نگیرد. اگر حال بقای بعد از فنا در سالک تحقق یابد، به حقیقتِ حق‌تعالی نیز حق شهادت می‌دهد نه سالک، و شائبۀ خلق در میان نیست.

"عبدالرزاق کاشی" می‌گوید که تحقیق، رؤیت حق‌تعالی است در اسمای او. چنین رؤیتی مانع از آن نیست که سالک، خلق را ببیند؛ لذا محقق، در هنگام شهود حق، از خلق، و به دیدن خلق از حق محجوب نیست.

"ابن‌عربی" می‌گوید: تحقیق مقامی است که شبهه و شک در آن راه ندارد و صاحب چنین مقامی، محقق است و حق، چشم و گوش و دست و پا و تمام قوای او می‌شود و تمام اعمال او به حق و در حق و برای حق می‌گردد. این گفتۀ ابن‌عربی، مضمون حدیث قدسی معروفی است که اغلب عرفا در سخنان خویش آورده‌اند که خداوند می‌فرماید:

بندۀ من با نوافل به من نزدیک می‌شود تا این‌که دوست می‌دارمش، آن‌گاه گوش وی می‌شوم که بدان می‌شنود و چشم وی که بدان می‌بیند و دست وی که بدان می‌گیرد و پای وی که بدان راه می‌رود...

در کنار اصطلاح تحقیق اصطلاح تحقق نیز در متون عرفانی آمده است، اما تفاوت چندانی میان آنها دیده نمی‌شود.

نزد صوفیان و عارفان، محقّق به کسی گفته می‌شود که به مقام تحقیق نایل شده باشد.

"شیخ محمود شبستری"، محقق را عارف کاملی می‌داند که حقیقت اشیا چنان‌که باید و شاید بر او کشف شده است و به عین‌العیان، نه با استدلال و برهان، می‌بیند که غیر از وجود واحد مطلق، موجود دیگری نیست.

جدیدترین ها در این موضوع

دعا در نهج البلاغه

(به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود): در سؤال (حاجت) از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ زيرا بخشش و محروم ساختن در دست اوست. 24 دی 1395, 23:41

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

و اما این كه هر كارفرما كه مزدى مى‏ دهد به خاطر بهره‏اى است كه از كار كارگر مى ‏برد و كارفرماى ملك و ملكوت چه بهره‏اى مى‏تواند از كار بنده ضعیف ناتوان خود ببرد، و هم این‌ كه فرضاً اجر و مزد از جانب آن كارفرماى بزرگ به صورت تفضل و بخشش انجام گیرد پس چرا این تفضل بدون صرف مقدارى انرژى كار به او داده نمى ‏شود، مسأله‏ اى است كه براى این چنین عابدهایى هرگز مطرح نیست. 23 دی 1395, 1:47

خدایا! ببخش!

به آن نديدى. الهى! آنچه را كه به زبانم به تو تقرب جستم ولى دلم برخلاف آن بود بر من ببخش! الهى! اشارات چشم، و سخنان بيهوده، و مشتهيات دل 23 دی 1395, 1:44

خدایا! چهارپايان ما تشنه اند!

و ابرهاى باران دار به ما پشت كرده، و تو اميد هر غمزده اى، و برآورنده حاجت هر حاجتمندی. در اين زمان كه مردم ما نااميدند، و ابرها باران نداده اند، و چرندگان از بين رفته اند، از تو مى خواهيم كه ما را به اعمال زشتمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان نگيرى. الهى! با ابر 23 دی 1395, 1:28

خدایا! حرمتم را به تنگدستى نشكن

دچار آيم، و به بدگويى آن كه از بخشيدن به من دريغ ورزد مبتلا گردم، و تو ماوراى اين همه، اختيـاردار بخشش و منـعى، چـه اينـكه بـر هـر چيـز تـوانـايـى. 23 دی 1395, 1:26

پر بازدیدترین ها

عبادت و نیایش در نهج البلاغه

ریشه همه آثار معنوی اخلاقی و اجتماعی که در عبادت است، در یاد حق و غیر او را از یاد بردن می‌باشد. ذکر خدا و یاد خدا که هدف عبادت است، دل را جلا می‌دهد و صفا می‌بخشد و آن را آماده تجلیات الهی قرار می‌دهد. امام علی علیه‌السلام در به اره یاد حق یا همان روح عبادت میفرماید: < خداوند یاد خود را صیقل دل‌ها قرار داده است. دل‌ها به این وسیله از پس کری، شنوا و از پس نابینایی، بینا و از پس سرکشی و عناد رام می‌ گردند 23 دی 1395, 0:28

نیایش زیبا از نهج البلاغه

خدایا! امید به تو بستم تا راهنما باشى به اندوخته هاى آمرزش و گنجینه هاى بخشایش ! خدایا! این بنده توست که در پیشگاهت برپاست ، یگانه ات مى خواند و یگانگى خاص تو راست . جز تو کسى را نمى بیند که سزاى این ستایش هاست . مرا به درگاه تو نیازى است که آن نیاز را جز فضل تو به بى نیازى نرساند، و آن درویشى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدل نگرداند. خدایا! خشنودى خود را بهره ما فرما، هم در این حال که داریم ، و بى نیازمان گردان از اینکه جز به سوى تو دست برداریم ، که تو بر هر چیز توانایى. 23 دی 1395, 0:26

دین و دنیایت را به خدا می سپارم

بگذار وقایع گذشته، دلیل و راهنمای تو در وقایع آینده و نیامده باشد که امور، همیشه به هم شبیه اند. از مردمی نباش که موعظه سودی به حالشان ندارد 23 دی 1395, 0:35

دعا از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه

بدان همان کسی که گنج های آسمان و زمین در اختیار اوست، به تو اجازه دعا و درخواست داده است و اجابت آن را نیز تضمین نموده، به تو امر کرده از او بخواهی تا به تو عطا کند و از او درخواست رحمت نمایی تا رحمتش را بر تو فرو فرستد. خداوند بین تو و خودش کسی قرار نداده که حجاب و فاصله باشد، تو را مجبور نساخته که به شفیع و واسطه ای پناه ببری و مانعت نشده . 23 دی 1395, 1:22