تفکر
قال علی(ع): «فکر المرء مرآة تریه حسن عمله من قبحه»
در حدیث ابتدایی آمده است که تفکر همچون آینه است؛ از جمله ویژگیهای آینه این است که واقعیت را بدون کم و زیاد به تو مینمایاند، پس باید این آینه را پیش روی داشته باشی تا از واقعیتها دور نمانی. حضرت امیر(ع) در اینباره دو عبارت عمیق میفرماید:
«طول الفکر یحمد العواقب، و یستدرک فساد الأمور»[1]
اندیشیدن بسیار (به هنگام اقدام به کارها) پایان هر کار را پسندیده میسازد، و از تباهی امور جلوگیری میکند.» و یا
«من فکّر قبل العمل، کثر صوابه؛[2]
«آنکه پیش از هر کار بیندیشد، استواری کارش بیشتر باشد.»
حسن صیقل از امام صادق(ع) درباره آنچه مردم روایت میکنند که:
«یک ساعت اندیشیدن بهتر از عبادت یک شب است.»
پرسیدند؛ امام فرمودند: از خرابه یا خانهای که میگذرید بگویید: ساکنینت کجایند؟ سازندگانت کجایند؟ چرا سخن نمیگویی؟ در این عبارت پیداست امام(ع) هم روایت را تصدیق فرموده است؛ چون اندیشیدن یک ساعت گاهی موجب توبه از گناهان و عبادت تمام عمر میشود، از اینرو از عبادت یک شب و بلکه یک سال و هفتاد سال ـچنانکه در روایات دیگر وجود داردـ بهتر است و توضیح امام در دو جمله اول نتیجهاش این است که انسان زود گذشتن و فنای دنیا را از نظر دور ندارد و آن را تلقین به نفس کند تا از حرص و طمع و ستم و افزونطلبی او کاسته شود. از جمله اخیر این نتیجه گرفته میشود که انسان میفهمد خدا موجوداتی را جامد و غیرناطق آفریده است، پس او را لازم است در برابر نعمت حیات و عقل خدا را سپاسگزاری کند، و ممکن است دنباله نتیجه دو جمله اول باشد.[3]
دو بیت زیر افراد گمراه و دور از تفکر و اندیشهی در عاقبت امور را مورد عتاب قرار میدهد و تلنگری میزند تا شاید او را به خود آورد و باقی عمر را عاقلانهتر سر کند.
عجبا منک کیف تضحک جهلا و خطایاک قد بدت لالهی
فتفکر فی نفسک الیوم جهدا و سل عن نفسک الکری یا تاهی
در شگفتم از تو که چگونه از نادانی میخندی با اینکه گناهانت برای خدا آشکار است
خوب امروز درباره خود بیاندیش، این خواب غفلت را رها کن ای گمراه.[4]
امام باقر(ع) به نقل از امیر مؤمنان(ع) میفرماید: همه خوبیها در سه خصلت گرد آمده است: نظر، سکوت و کلام. هر نگاهی که در آن عبرت نباشد اشتباه است، و هر سکوتی که در آن اندیشه نباشد بیخبری است، و هر سخنی که در آن ذکری نباشد بیهوده است. خوشا به حال کسی که نگاهش عبرت و سکوتش تفکّر و سخنش ذکر باشد، و بر گناهان خود بگرید، و مردم از شرّش در امان باشند.[5]
تفکر مقیاس مؤمن
در روایات اخلاقی میتوان ویژگیهای مؤمن از نگاه اسلام را جمعآوری کرد؛ از جمله این ویژگیها، تفکر مؤمن در اموری چند از حقایق و معارف معنوی که برای او سودمند باشد. قال علی(ع):
«المؤمن اذا نظر اعتبر و اذا سکت تفکّر...[6]»؛
مؤمن هرگاه نگاه کند پند گیرد، و هرگاه خاموش شود فکر کند....»
از حضرت نوح(ع) مروی است که میگفت: دنیا به نزد من، همچون خانهای است که دو در داشته باشد، که از یکی داخل شوم و از دیگری بیرون روم؛ هرگاه حضرت نوح که طول عمرش را دو هزار سال گفتهاند، علاقهاش به دنیا چنین باشد، وای به حال دیگران که با وجود عمر کم، به اندازهای دلبستگی به دنیا دارند که گویا، در خروج برای ایشان وجود ندارد و از در دیگر هرگز بیرون نخواهند رفت.[7]
تفکر در عاقبت امور
تفکر در عاقبت امور کفاره گناهان، جلا دهنده دل سنگدلان و سبب خوشخلقی بداخلقان است؛ چراکه هرگاه بیاعتباری دنیا و سرعت زوال او، به کسی ظاهر شد، هرگز با کسی کجخلقی نمیکند. همچنین تفکر سبب اصلاح معاد و صفای نفس است و صفای نفس از تیرگی، سبب کسب علوم است و از جمله این علوم، علم به احوال معاد و آخرت، اطّلاع بر عواقب است، چراکه هر کس اکثر اوقات در فکر آخرت باشد، کاری که خلاف رضای الهی باشد، انجام نخواهد داد.[8]