تمثیل

كلمات كليدي : تمثيل، اصل، فرع، جامع، حكم، قياس، احتمال، يقين

نویسنده : مهدي افضلي

یکی از گونه‌های استدلال تمثیل است که در شاخه‌هایی از معارف بشری به کار می‌رود، برخی از فقیهان در منابع استنباط‌شان از چیزی به نام قیاس یاد کرده‌اند که در حقیقت همان تمثیل در اصطلاح منطق‌دانان است. تمثیل منطقی عبارت است از دلیلی ‌که در آن ذهن انسان از حکم یک چیز به حکم چیز دیگر که با اولی اشتراکاتی دارد منتقل می‌شود. از باب نمونه گفته می‌شود مواد مخدر همانند مشروبات الکلی مستی می‌آورد، از آن‌طرف به لحاظ شرعی ثابت شده است که مشروبات الکلی حرام است، به دلیل آن‌که مواد مخدر با مشروبات الکلی در مست کردن اشتراک دارد، برای آن نیز حکم حرمت اثبات می‌شود.

ارکان تمثیل

1- اصل: جزئ اول که ثبوت حکم برای آن معلوم است، مانند مشروبات الکلی در مثال پیش‌گفته.

2- فرع: جزئ دوم که در پی‌ اثبات حکم حرمت برای آن بر آمده‌اند.

3- جامع: جهت مشترک و مشابهتی که میان اصل و فرع وجود دارد.

4- حکم: چیزی‌ که در اصل اثبات شده و در فرع می‌خواهند آنرا اثبات کنند.

اگر تمام ارکان یاد شده در جایی تحقق پیدا کرده باشند استدلال تمثیلی تحقق یافته و اگر در جایی یکی از ارکان نباشد نمی‌توان آنرا تمثیل نامید.

جای‌گاه تمثیل در علوم

از میان سه نوع دلیلی که در منطق مورد بحث قرار می‌گیرد، یعنی قیاس، استقرا و تمثیل، ارزش علمی تمثیل در پایینترین مرتبه قرار دارد. با اقامه تمثیلف چیزی‌ که عاید می‌شود صرفا احتمال است، از باب نمونه اگر در جایی کسی با یک فرد در رنگ رخساره یا قامت و قیافه مشابهت داشته باشد، اگر یکی اندیشمند باشد نمی‌توان دیگری را نیز اندیشمند انگاشت. تنها وقتی می‌توان از یقین سخن به میان آورد که جامع و جهت اشتراک و مشابهت میان اصل و فرع یقینا علت ثبوت حکم در اصل باشد، در این صورت می‌توان استنباط کرد که این حکم در فرع نیز به نحو یقینی وجود دارد. چون میان علت و معلول رابطه ضرورت برقرار است، هرکجا علت باشد لزوما معلول نیز خواهد آمد، از باب نمونه هر کجا آتش باشد حرارت نیز خواهد بود، اگر در جایی چیزی علت برای صدور یک حکم باشد، چنانچه در مصداق دیگری نیز این علت وجود داشته باشد حکم مورد نظر خواهد آمد. ولی این نوع تمثیل زیر مجموعه قیاس به حساب می‌آید و به همین دلیل نیز یقین آور است.

منابع :

1) ابن سینا،‌ حسین بن عبدالله،‌ الاشارات و التنبیهات، مع الشرح للمحقق الطوسی،‌ قم، نشر البلاغه، 1375، ج1، ص231-232.

2) طوسی،‌ نصیر الدین،‌ اساس الافتباس, به تصحیح مدرس رضوی, (انتشارات دانشگاه تهران, 1326) ص333-336.

3) یزدی، مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1363شمسی، ص106-107.

4) مظفر، محمد رضا،المنطق، (نجف اشرف، مطبعه النعمان، ط3). ص299-301.

5) حسن ملکشاهی، ترجمه و تفسیر تهذیب المنطق تفتازانی، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1367، ص268-270.

) خوانساری،‌ محمد، منطق صوری، (تهران، آگاه، 1373،‌ چاپ7)، ص136-141.


مقاله
نویسنده	مهدي افضلي

مقاله

نویسنده

مهدي افضلي

جدیدترین ها در این موضوع

دعا در نهج البلاغه

(به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود): در سؤال (حاجت) از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ زيرا بخشش و محروم ساختن در دست اوست. 24 دی 1395, 23:41

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

و اما این كه هر كارفرما كه مزدى مى‏ دهد به خاطر بهره‏اى است كه از كار كارگر مى ‏برد و كارفرماى ملك و ملكوت چه بهره‏اى مى‏تواند از كار بنده ضعیف ناتوان خود ببرد، و هم این‌ كه فرضاً اجر و مزد از جانب آن كارفرماى بزرگ به صورت تفضل و بخشش انجام گیرد پس چرا این تفضل بدون صرف مقدارى انرژى كار به او داده نمى ‏شود، مسأله‏ اى است كه براى این چنین عابدهایى هرگز مطرح نیست. 23 دی 1395, 1:47

خدایا! ببخش!

به آن نديدى. الهى! آنچه را كه به زبانم به تو تقرب جستم ولى دلم برخلاف آن بود بر من ببخش! الهى! اشارات چشم، و سخنان بيهوده، و مشتهيات دل 23 دی 1395, 1:44

خدایا! چهارپايان ما تشنه اند!

و ابرهاى باران دار به ما پشت كرده، و تو اميد هر غمزده اى، و برآورنده حاجت هر حاجتمندی. در اين زمان كه مردم ما نااميدند، و ابرها باران نداده اند، و چرندگان از بين رفته اند، از تو مى خواهيم كه ما را به اعمال زشتمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان نگيرى. الهى! با ابر 23 دی 1395, 1:28

خدایا! حرمتم را به تنگدستى نشكن

دچار آيم، و به بدگويى آن كه از بخشيدن به من دريغ ورزد مبتلا گردم، و تو ماوراى اين همه، اختيـاردار بخشش و منـعى، چـه اينـكه بـر هـر چيـز تـوانـايـى. 23 دی 1395, 1:26

پر بازدیدترین ها

دعا و نیایش در نهج البلاغه

دعا وسیله ای است که تمام خلایق، خصوصاً انسانها از آن بیگانه نیستند و همیشه بدان توجه دارند و با زبان حال و قال از آن استفاده می کنند هر چند که واژه ای به نام دعا در میانشان مطرح نباشد چون هر کلمه و کلامی که از استمداد و ایجاد رابطه به خدا حکایت نماید دعاست 23 دی 1395, 0:15

نیایش زیبا از نهج البلاغه

خدایا! امید به تو بستم تا راهنما باشى به اندوخته هاى آمرزش و گنجینه هاى بخشایش ! خدایا! این بنده توست که در پیشگاهت برپاست ، یگانه ات مى خواند و یگانگى خاص تو راست . جز تو کسى را نمى بیند که سزاى این ستایش هاست . مرا به درگاه تو نیازى است که آن نیاز را جز فضل تو به بى نیازى نرساند، و آن درویشى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدل نگرداند. خدایا! خشنودى خود را بهره ما فرما، هم در این حال که داریم ، و بى نیازمان گردان از اینکه جز به سوى تو دست برداریم ، که تو بر هر چیز توانایى. 23 دی 1395, 0:26

دعا در نهج البلاغه

عبادت و نیایش در نهج البلاغه

ریشه همه آثار معنوی اخلاقی و اجتماعی که در عبادت است، در یاد حق و غیر او را از یاد بردن می‌باشد. ذکر خدا و یاد خدا که هدف عبادت است، دل را جلا می‌دهد و صفا می‌بخشد و آن را آماده تجلیات الهی قرار می‌دهد. امام علی علیه‌السلام در به اره یاد حق یا همان روح عبادت میفرماید: < خداوند یاد خود را صیقل دل‌ها قرار داده است. دل‌ها به این وسیله از پس کری، شنوا و از پس نابینایی، بینا و از پس سرکشی و عناد رام می‌ گردند 23 دی 1395, 0:28

خدايا! تو براى عاشقانت بهترين مونسى

و دلهايشان به جانب تو در غم و اندوه. اگر تنهايى آنان را به وحشت اندازد ياد تو مونسشان شود، و اگر مصائب به آنان هجوم آرد به تو پناه جويند، زيرا مى دانند زمام 23 دی 1395, 0:20