تناسب

كلمات كليدي : تناسب، مناسبت، تناسق، اتساق

تناسب یا مناسبت در لغت به معنی هم شکلی و نزدیک به هم بودن است و در اصطلاح علوم قرآن، ربط دهنده بین آیات را گویند. از تناسب گاه با تعابیر تناسق و اتساق نیز یاد شده است. در کتاب « الاتقان فی علوم القرآن» چنین آمده است:

«مناسبت در لغت به معنی همگونی و نزدیک به هم بودن است و در آیات و مانند آنها به معنایی بر می‌گردد که میانشان ربط ایجاد می‌کند. این رابط یا عام است یا خاص، عقلی است یا حسی یا تلازم ذهنی، مانند: سبب و مسبب، علت و معلول، نظایر، اضداد و چیزهای دیگری از این قبیل»

علم مناسبات قرآن دانشی است که بدان وسیله، علل چگونگی ترتیب یافتن اجزای قرآن باز شناخته می‌شوند. همین علت‌هاست که گویای اسرار بلاغی قرآن در هم‌ساز آمدن معانی آن با حال مخاطبان به شمار می‌روند. بر این اساس ، علم مناسبات در نهایت درجه ظرافت قرار دارد و خویشاوندی و رابطه آن با دانش تفسیر هم‌چون رابطه‌ای است که میان علم بیان و علم نحو وجود دارد.

ضرورت پرداختن به علم تناسب

1ـ پاسخ به نظریه‌ای که قرآن را کتابی از هم گسسته و درهم ریخته معرفی کرده است. غالب مستشرقان و برخی از دانشمندان اسلامی معتقدند قرآن، مجموعه‌ای پراکنده است که رشته مطالب آن از هم پاره شده است. اینان در اثبات نظریه خویش عمدتاً به اجتهادی بودن ترتیب آیات و شیوه بیانی قرآن نظر دارند که در آن برخی تکرارها قابل مشاهده است و گاه در میان آیات مربوط به یک موضوع خاص ناگهاین مسأله دیگری روئیده و به دنبال آن مجدداً موضوع نخستین از سرگرفته شده است.

در این دیدگاه آنچه به وضوح دیدنی است، تنزل دادن کلام آسمانی قرآن به سطحی پایین‌تر از سخنان معمولی بشری است که به هیچ روی نمی‌توان نشانه‌ای از اعجاز را در چگونگی نظم گرفتن مطالب آن جستجو نمود.

2ـ پاسخ به عموم مفسران اهل تسنن که به هنگام مواجهه با آیاتی که بیانگر اصول عقیدتی تشیع‌اند (آیات تبلیغ ، اکمال دین، تطهیر و ولایت) از شأن نزولهای زیادی که در مورد آنها در لابلای متون حدیث و تفسیر آمده است، دست بر می‌دارند و در اثبات صحت برداشت خود به سیاق آیات قبل و بعد استناد جسته و آنها را بدون ارتباط با عقاید امامیه جلوه داده‌اند.

فواید علم تناسب

توجه به ارتباط آیات و مجموعه نگری در تفسیر قرآن، فواید سازنده و ارزنده‌ای در بردارد که می‌تواند در درک و دریافت معانی بلند این کتاب آسمانی بسیار حائز اهمیت باشد. این فایده‌ها در عنوانهای زیر خلاصه می‌شود:

1ـ دست‌یابی به لطایفی در تفسیر آیات: مفسران قرآن کریم با در نظر گرفتن اصل بنیادین انسجام و هماهنگی آیات، به معانی گرانباری دست یافته‌اند که بدون توجه بدان اصل، امکان دسترسی به آنها وجود نداشت. این حقایق گران‌سنگ در سایه ژرف‌نگری در ارتباط صدر و ذیل ایه، انسجام دو آیه همجوار و هم بافت و به طور کلی هماهنگی و هم سیاقی گروه آیات یک سوره بدست می‌آیند.

2ـ تاکید بر اعجاز قرآن : فخر رازی به هنگام تفسیر آیه 285 سوره بقره می‌نویسد:

«با ژرف اندیشی در نظم شگرف و ترتیب بدیع سوره بقره، دانسته می‌شود که همان‌گونه که قرآن از جنبه فصاحت الفاظ و ارجمندی معانی‌اش معجزه است، همچنین از جهت چگونگی ترتیب و تألیف معجزه بشمار می‌آید و چه بسا منظور آنان که گفته‌اند: قرآن به لحاظ اسلوب آن معجزه است، بیان همین نکته باشد.»

منابع :

1- بحرانی، سید هاشم؛ البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 61.

2- سیوطی، جلال‌الدین؛ الاتقان فی علوم القرآن، ج 2،‌ ص 108.

3- نظم الدرر فی تناسب الایات و السور(مجلس دائرة المعارف العثمانیة ـ حیدرآباد هند ـ‌1389 هـ . ق) ج 1، ص 6، مقدمه

4- فخر رازی، التفسیر الکبیر، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1411 هـ . ق، ج 12، ص 154

5- مباحث فی علوم القرآن، ص 157.

6- معارف قرآن، ‌ج 1، ص 9.


مقاله
جایگاه در درختواره	علوم قرآن و حدیث - قرآن پژوهی - علوم قرآنی - اعجاز

مقاله

جایگاه در درختواره

علوم قرآن و حدیث - قرآن پژوهی - علوم قرآنی - اعجاز

جدیدترین ها در این موضوع

دعا در نهج البلاغه

(به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود): در سؤال (حاجت) از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ زيرا بخشش و محروم ساختن در دست اوست. 24 دی 1395, 23:41

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

و اما این كه هر كارفرما كه مزدى مى‏ دهد به خاطر بهره‏اى است كه از كار كارگر مى ‏برد و كارفرماى ملك و ملكوت چه بهره‏اى مى‏تواند از كار بنده ضعیف ناتوان خود ببرد، و هم این‌ كه فرضاً اجر و مزد از جانب آن كارفرماى بزرگ به صورت تفضل و بخشش انجام گیرد پس چرا این تفضل بدون صرف مقدارى انرژى كار به او داده نمى ‏شود، مسأله‏ اى است كه براى این چنین عابدهایى هرگز مطرح نیست. 23 دی 1395, 1:47

خدایا! ببخش!

به آن نديدى. الهى! آنچه را كه به زبانم به تو تقرب جستم ولى دلم برخلاف آن بود بر من ببخش! الهى! اشارات چشم، و سخنان بيهوده، و مشتهيات دل 23 دی 1395, 1:44

خدایا! چهارپايان ما تشنه اند!

و ابرهاى باران دار به ما پشت كرده، و تو اميد هر غمزده اى، و برآورنده حاجت هر حاجتمندی. در اين زمان كه مردم ما نااميدند، و ابرها باران نداده اند، و چرندگان از بين رفته اند، از تو مى خواهيم كه ما را به اعمال زشتمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان نگيرى. الهى! با ابر 23 دی 1395, 1:28

خدایا! حرمتم را به تنگدستى نشكن

دچار آيم، و به بدگويى آن كه از بخشيدن به من دريغ ورزد مبتلا گردم، و تو ماوراى اين همه، اختيـاردار بخشش و منـعى، چـه اينـكه بـر هـر چيـز تـوانـايـى. 23 دی 1395, 1:26

پر بازدیدترین ها

دعا و نیایش در نهج البلاغه

دعا وسیله ای است که تمام خلایق، خصوصاً انسانها از آن بیگانه نیستند و همیشه بدان توجه دارند و با زبان حال و قال از آن استفاده می کنند هر چند که واژه ای به نام دعا در میانشان مطرح نباشد چون هر کلمه و کلامی که از استمداد و ایجاد رابطه به خدا حکایت نماید دعاست 23 دی 1395, 0:15

نیایش زیبا از نهج البلاغه

خدایا! امید به تو بستم تا راهنما باشى به اندوخته هاى آمرزش و گنجینه هاى بخشایش ! خدایا! این بنده توست که در پیشگاهت برپاست ، یگانه ات مى خواند و یگانگى خاص تو راست . جز تو کسى را نمى بیند که سزاى این ستایش هاست . مرا به درگاه تو نیازى است که آن نیاز را جز فضل تو به بى نیازى نرساند، و آن درویشى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدل نگرداند. خدایا! خشنودى خود را بهره ما فرما، هم در این حال که داریم ، و بى نیازمان گردان از اینکه جز به سوى تو دست برداریم ، که تو بر هر چیز توانایى. 23 دی 1395, 0:26

دعا در نهج البلاغه

دین و دنیایت را به خدا می سپارم

بگذار وقایع گذشته، دلیل و راهنمای تو در وقایع آینده و نیامده باشد که امور، همیشه به هم شبیه اند. از مردمی نباش که موعظه سودی به حالشان ندارد 23 دی 1395, 0:35

دعا از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه

بدان همان کسی که گنج های آسمان و زمین در اختیار اوست، به تو اجازه دعا و درخواست داده است و اجابت آن را نیز تضمین نموده، به تو امر کرده از او بخواهی تا به تو عطا کند و از او درخواست رحمت نمایی تا رحمتش را بر تو فرو فرستد. خداوند بین تو و خودش کسی قرار نداده که حجاب و فاصله باشد، تو را مجبور نساخته که به شفیع و واسطه ای پناه ببری و مانعت نشده . 23 دی 1395, 1:22