كلمات كليدي : قرآن، توبه، انابه، معصيت، پشيماني، برگشت
نویسنده : حسين دانش
توبه در لغت به معنی رجوع و برگشتن است[1]و در اصطلاح عبارت است از برگشتن به سوی خدا با ترک معصیت و تصمیم عدم ارتکاب معصیت.[2]
توبه خداوند یا توبه بنده:
در قرآن هم در مورد خدا آمده و هم در مورد بندگان، توبه خدا به معنای برگشتن خدای تعالی به رحمتش نسبت به بنده و توفیق توبه به بندگان دادن و توبه بنده عبارت است از ندامت از گناه.[3]
وجوب توبه:
تمام علمای اسلام در وجوب توبه اتفاق نظر دارند و در متن آیات قرآن
کراراً به آن امر شده است در آیه 8 سوره تحریم میخوانیم:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَّصُوحًا عَسَى رَبُّکُمْ أَن یُکَفِّرَ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَیُدْخِلَکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ »
«ای کسانی که ایمان آوردهاید به سوی خدا باز گردید توبه کنید، توبهای خالص و بیشائبه، امید است (با این کار) پروردگارتان گناهانتان را ببخشد و شما را در باغهایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است داخل کند.»[4]
انواع توبهکنندگان
1. گروه اول کسانی هستند که از گناهان خویش توبه میکنند ولی بعد از مدتی توبه را میشکنند و به گناه باز میگردند بیآنکه تاسف و ندامتی از کار خویش داشته باشند.
2. گروه دیگر کسانی هستند که از گناهان خود توبه میکنند و راه اطاعت و بندگی حق را ادامه میدهند ولی گاه شهوات در مورد بعضی از گناهان بر آنها غالب میشود و توبه را میشکنند.
3. توبهکارانی هستند که بعد از توبه، از گناهان بزرگ پرهیز میکنند و نسبت به اصول اطاعت پایبندند ولی گاهی گرفتار بعضی از گناهان میشوند بیآنکه بطور عمد قصد توبه شکنی داشته باشند.
4. گروه چهارم توبهکارانی هستند که بعد از توبه با اراده محکم راه اطاعت و بندگی خدا را پیش میگیرند.[5]
شرائط پذیرش توبه از نظر قرآن
1- گناه از روی جهالت باشد:
«إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوَءَ بِجَهَالَةٍ » (نساء/17)
«توبه تنها برای آنها است که گناهی را از روی جهالت انجام میدهند.»
2- بزودی توبه کنند:
«ثُمّ یَتُوبُونَ مِن قَریب »
«پس اگر ندانسته گناهی را مرتکب شود، به زودی توبه کنند »
خداوند در آخر آیه میفرماید:
«فَأُوْلَـئِکَ یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَکَانَ اللّهُ عَلِیماً حَکِیماً »
«خداوند توبه چنین اشخاصی را میپذیرد و خداوند دانا و حکیم است.»[6]
یکی دیگر ازشرایط مهم پذیرش توبه که در قرآن به آن اشاره شده
سوره نور آیه 5 میباشد:
«إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَلِکَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ »
«مگر کسانی که بعد از آن توبه کنند و جبران نمایند که خداوند غفور و رحیم است.»
این آیه بعد از تهمت زدن به زنان پاکدامن آمده و میگوید اگر نتوانند تهمت خود را ثابت کنند همه آنها فاسقند الا کسانی که توبه کنند و توبه تنها استغفار و یا ندامت از گذشته و تصمیم به ترک آن در آینده نیست بلکه شرط مهم آن این است که در مقام جبران برآید و جمله (واصلحوا) بعد از ذکر جمله (تابوا) اشاره به همین حقیقت است.[7]
آثار و برکات توبه در قرآن
الف) غفران و رحمت خداوند:
« أَنَّهُ مَن عَمِلَ مِنکُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ » (انعام/54)
«هر کس از شما کار بدی از روی نادانی کند سپس توبه نماید مشمول رحمت خدا میشود چرا که او آمرزنده و مهربان است.»
ب) محو و نابود شدن گناهان:
«عَسَى رَبُّکُمْ أَن یُکَفِّرَ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ » (سوره/8)
«امید است با این کار پروردگارتان گناهان شما را بپوشاند.»