تکیه‌ها و جایگاه‌های عزاداری در دوره قاجار

تکیه‌ها و جایگاه‌های عزاداری در دوره قاجار

روزنامه دنیای اقتصاد

تاریخ: 5/7/1396

تکیه ها و جایگاه های عزاداری در دوره قاجار

تکیه دولت

قبل از دوره ناصرالدين‌شاه معتبرترين و وسيع‌‌ترین تكيه‌های تهران كه تعزيه‌های دولتی در آن برگزار می‌شد تكيه حاج ميرزا آقاسی بود كه تكيه عباس‌آباد نيز ناميده می‌شد. اما به علت آنكه استقبال بسيار زيادی از طرف مردم از اين برنامه‌های مذهبی می‌شد، ناصرالدين شاه در سال 1283ق دستور ساخت تكيه‌ای بزرگ‌تر را صادر كرد، اين تكيه كه بعدها به تكيه دولت معروف شد، در دوره قاجاريه محل معروف‌‌ترین و مفصل‌‌ترین مجالس روضه خوانی و عزاداری در تهران بود و در تمام كشور شهرت داشت. خانم كارلاسرنا در توصيف اين تكيه می‌نويسد:

«اين بنا از لحاظ وسعت، قابل توجه است. نمای خارجی آن آجری است. داخل آن شكل سيركی بزرگ دارد و از لژهای بزرگ و كوچكی كه روبه روی هم و در يك سطح قرار ندارند احاطه شده است.... دالان‌هايی كه كاخ شاهی را به تكيه متصل می‌كند پيچ در پيچ و تاريكند. سر در اصلی، نوعی معماری جديد ايرانی است، مركب از چند گنبد و طاق‌ها و برج‌های كوچك كه با آجرهای رنگارنگ و شيشه‌هايی با قطع كوچك مزين شده است. سبك بنا سنتی و ظريف است.» عبدالله مستوفی نيز در توصيف اين تكيه می‌نويسد:

«طبقه اول متعلق به وزرا و حكام است... و اعيان شهر به مناسبت خصوصيت با پيشكار حاكم يا رفاقت با وزير به اين طاق نماها با دعوت و بی‌دعوت می‌آمدند و اكثراً، ناهار هم به آنها داده می‌شد. پله‌های منبر.... را با جار و لاله و آيينه و گلدان... زينت می‌كردند... [غرفه‌هايی كه متعلق به زنان خاصه دربار بود جداگانه] و جلوی اين غرفه‌های فوقانی پرده زنبوری می‌كشيدند و هر غرفه متعلق به يكی از زن‌های شاه بود كه آنها هم مهمان‌های خود را كه از خانواده‌های اعيان بودند... دعوت كرده... و عصر برای تماشای تعزيه به غرفه مخصوص می‌آمدند و... بعد از ظهر... تمام روضه‌خوان‌های شهر يكی بعد از ديگری آمده روضه می‌خواندند....

در اين تكيه، 10 روز تمام عصرها روضه‌خوانی می‌شده و شب‌ها تعزيه‌خوانی و عده زيادی از روضه‌خوان‌های شهر در آنجا منبر می‌رفته‌اند، بعد از خاتمه روضه‌خوانی، دسته‌های سينه‌زنی با علم و بيرق عزا وارد می‌شدند و روبه‌روی اتاق شاه توقفی كرده سينه زده و از در خارج می‌شدند آخر همه دسته‌ها، دسته فراش‌های شاهی كه حدود هزار نفر می‌شدند با لباس‌های مشكی وارد شده و سينه‌زنی و نوحه‌خوانی می‌كردند و بعد از آن هم تعزيه‌خوان‌ها و شبيه‌خوان‌ها وارد می‌شدند.

شكل‌گيری هيات‌های عزاداری

می‌توان اساسی‌‌ترین شاخصه عزاداری در عصر قاجاريه را توسعه هيأت‌های عزاداری دانست، اين هيات‌ها يكی از مردمی‌‌ترین تشكل‌های موجود در جهان‌اند كه بدون كمك دولت‌ها و در پاره‌ای مواقع به‌رغم مخالفت و خشونت حكومت‌ها به‌وجود آمده و به حيات خود ادامه داده‌اند. بر همين اساس، امروزه می‌توان هيأت‌های مذهبی را يافت كه در دوره قاجاريه تأسيس شده و تا به امروز (به‌رغم فشار دولت‌های پهلوی) به كار خود ادامه می‌داده‌اند. كاركردهای هيات‌های مذهبی را می‌توان اقامه عزا، تعظيم شعائر دينی، تعميق دانش دينی و تقويت حافظه تاريخی جامعه شيعه ايران دانست. جلسات هيات‌های مذهبی در منازل، مساجد، حسينيه‌ها، تكايا و محله‌ها تشكيل می‌شود و غير از ايام خاص، نظير ماه محرم معمولاً در طول سال جلسات خود را به‌صورت هفتگی يا بعضاً ماهانه تشكيل می‌دهند. در انتخاب روز برپايی جلسه نيز هيات‌ها با توجه به ميل و سليقه و با تكيه بر مستندات دينی و تاريخی، روز خاصی را انتخاب می‌کنند. تعليم قرآن، آموزش احكام، وعظ و سخنرانی، خواندن روضه و خواندن ادعيه و... اموری است كه در هيأت‌ها رواج دارد. اوج رشد هيأت‌های مذهبی و عزاداری را می‌توان در دوره ناصرالدين شاه دانست. هیأت‌های مذهبی اختصاص به تهران نداشت، بلكه وضعيتی مشابه نيز در ساير شهرها به خصوص در مراكز استان‌ها حاكم بود. به‌عنوان نمونه در يزد هر يك از 17 محله، يك هيأت عزاداری و دسته سينه‌زنی مخصوص ترتيب می‌دادند.

-‌ به نقل از مقاله «عزاداری در عصر قاجار» نوشته رضا رمضان نرگسی.

جدیدترین ها در این موضوع

دعا در نهج البلاغه

(به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود): در سؤال (حاجت) از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ زيرا بخشش و محروم ساختن در دست اوست. 24 دی 1395, 23:41

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

و اما این كه هر كارفرما كه مزدى مى‏ دهد به خاطر بهره‏اى است كه از كار كارگر مى ‏برد و كارفرماى ملك و ملكوت چه بهره‏اى مى‏تواند از كار بنده ضعیف ناتوان خود ببرد، و هم این‌ كه فرضاً اجر و مزد از جانب آن كارفرماى بزرگ به صورت تفضل و بخشش انجام گیرد پس چرا این تفضل بدون صرف مقدارى انرژى كار به او داده نمى ‏شود، مسأله‏ اى است كه براى این چنین عابدهایى هرگز مطرح نیست. 23 دی 1395, 1:47

خدایا! ببخش!

به آن نديدى. الهى! آنچه را كه به زبانم به تو تقرب جستم ولى دلم برخلاف آن بود بر من ببخش! الهى! اشارات چشم، و سخنان بيهوده، و مشتهيات دل 23 دی 1395, 1:44

خدایا! چهارپايان ما تشنه اند!

و ابرهاى باران دار به ما پشت كرده، و تو اميد هر غمزده اى، و برآورنده حاجت هر حاجتمندی. در اين زمان كه مردم ما نااميدند، و ابرها باران نداده اند، و چرندگان از بين رفته اند، از تو مى خواهيم كه ما را به اعمال زشتمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان نگيرى. الهى! با ابر 23 دی 1395, 1:28

خدایا! حرمتم را به تنگدستى نشكن

دچار آيم، و به بدگويى آن كه از بخشيدن به من دريغ ورزد مبتلا گردم، و تو ماوراى اين همه، اختيـاردار بخشش و منـعى، چـه اينـكه بـر هـر چيـز تـوانـايـى. 23 دی 1395, 1:26

پر بازدیدترین ها

دعا و نیایش در نهج البلاغه

دعا وسیله ای است که تمام خلایق، خصوصاً انسانها از آن بیگانه نیستند و همیشه بدان توجه دارند و با زبان حال و قال از آن استفاده می کنند هر چند که واژه ای به نام دعا در میانشان مطرح نباشد چون هر کلمه و کلامی که از استمداد و ایجاد رابطه به خدا حکایت نماید دعاست 23 دی 1395, 0:15

نیایش زیبا از نهج البلاغه

خدایا! امید به تو بستم تا راهنما باشى به اندوخته هاى آمرزش و گنجینه هاى بخشایش ! خدایا! این بنده توست که در پیشگاهت برپاست ، یگانه ات مى خواند و یگانگى خاص تو راست . جز تو کسى را نمى بیند که سزاى این ستایش هاست . مرا به درگاه تو نیازى است که آن نیاز را جز فضل تو به بى نیازى نرساند، و آن درویشى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدل نگرداند. خدایا! خشنودى خود را بهره ما فرما، هم در این حال که داریم ، و بى نیازمان گردان از اینکه جز به سوى تو دست برداریم ، که تو بر هر چیز توانایى. 23 دی 1395, 0:26

عبادت و نیایش در نهج البلاغه

ریشه همه آثار معنوی اخلاقی و اجتماعی که در عبادت است، در یاد حق و غیر او را از یاد بردن می‌باشد. ذکر خدا و یاد خدا که هدف عبادت است، دل را جلا می‌دهد و صفا می‌بخشد و آن را آماده تجلیات الهی قرار می‌دهد. امام علی علیه‌السلام در به اره یاد حق یا همان روح عبادت میفرماید: < خداوند یاد خود را صیقل دل‌ها قرار داده است. دل‌ها به این وسیله از پس کری، شنوا و از پس نابینایی، بینا و از پس سرکشی و عناد رام می‌ گردند 23 دی 1395, 0:28

دین و دنیایت را به خدا می سپارم

بگذار وقایع گذشته، دلیل و راهنمای تو در وقایع آینده و نیامده باشد که امور، همیشه به هم شبیه اند. از مردمی نباش که موعظه سودی به حالشان ندارد 23 دی 1395, 0:35

دعا از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه

بدان همان کسی که گنج های آسمان و زمین در اختیار اوست، به تو اجازه دعا و درخواست داده است و اجابت آن را نیز تضمین نموده، به تو امر کرده از او بخواهی تا به تو عطا کند و از او درخواست رحمت نمایی تا رحمتش را بر تو فرو فرستد. خداوند بین تو و خودش کسی قرار نداده که حجاب و فاصله باشد، تو را مجبور نساخته که به شفیع و واسطه ای پناه ببری و مانعت نشده . 23 دی 1395, 1:22

نظر خود را بنویسید!

در حال حاضر هیچ نظری برای این مقاله وجود ندارد.

برای درج نظر خود درباره تکیه‌ها و جایگاه‌های عزاداری در دوره قاجار فیلدهای زیر را پر کنید.