جمعیت شناسی Demography

جمعیت‌شناسی دانش جدیدی است که حدود یک قرن از پیدایش آن می‌گذرد. البته توجّه به جمعیت و نظریه‌پردازی‌ در مورد آن سابقه‌ای، طولانی دارد ولی آن‌چه به عنوان جمعیت‌شناسی معاصر مشاهده می‌کنیم از دورۀ رنسانس شکل گرفت که مطالعه‌ای منظم و کلاسیک و علمی بود. مالتوس، جان گرانت، ویلیام پتی، ادموند هالی هر کدام دربارۀ جمعیت و مسائل آن نظراتی داشته‌ در سیر تکوینی این علم نقش‌های عمده‌ای، ایفاء کرده‌اند. این کلمه نخستین بار در سال 1885 توسط گیارد استفاده و مطرح شد.

جمعیت‌شناسی در لغت از ریشۀ یونانی به معنای مردم و نگاه‌داشتن Demography و در اصطلاح مطالعۀ آماری جمعیت‌های در حال تغییر انسانی است. جمعیت‌شناسی علمی است که پدیده‌های جمعیتی را با مشاهدۀ منظم و سیستماتیک و تجربی مطالعه می‌کند.

موضوع جمعیت‌شناسی تبیین برخی پدیده‌های جمعیتی (همانند باروری، ولادت، مرگ و میر، مهاجرت) با پدیده‌های جمعیتی دیگر است. به طور مثال: تبیین ارتباط افزایش جمعیت در کشورهای جهان سوّم با زاد و ولد و باروری زیاد و کاهش مرگ و میر، یک تبیین جمعیت شناختی است.

دربارۀ علم بودن جمعیت‌شناسی اختلاف نظر است. برخی آن را تکنیکِ یافتن می‌دانند که به علوم دیگر به عنوان ابزار کمک می‌کند و برخی آن را به جهت مطالعه در زمینۀ باروری و ولادت و مرگ و میر و ازدواج به زیست‌شناسی مرتبط می‌دانند و گروهی آن را به ریاضیات و آمار مربوط دانسته‌اند. پاره‌ای نیز آن را از علوم اجتماعی به شمار می‌آورند.

دو اصل اساسی جمعیت‌شناسی:

الف) به مطالعه جمعیت در یک برهه خاص از زمان نظیر ترکیب جمعیت بر حسب سن، جنس، شغل، وضع زناشویی، محل اقامت و یا محل تولد می‌پردازد.

ب) مطالعه حرکات جمعیت یا دگرگونی‌های حاصل از جمعیت نظیر میزان تولد، مرگ کودکان، باروری، رشد جمعیت، حرکات مربوط به مهاجرت و تغییراتی که در هویت مدنی افراد پدید می‌آید. علاوه بر آن جمعیت‌شناسی بر آن است تا علل تشکیل ساخت‌ها و پیدایش حرکات را بشناسد و آنان را تببین نماید.

چهار زمینۀ فعالیت و مطالعه جمعیت شناسی:

1-حجم جمعیت: شماره و تعداد جمعیت و آمارهایی که در سرشماری با روش مشاهده عینی وقایع و از طریق پرسش‌نامه و مصاحبه با خانوار‌ها به دست می‌آید و به وسیلۀ آن اطلاعات جمع آوری شده، جمعیت را در آینده پیش‌بینی و برآورد می‌کنند.

2-توزیع جمعیت: چگونگی تراکم جمعیت در مکان جغرافیایی که عبارتند از مهاجرت‌های در داخل یک سرزمین (درون کوچی) و مهاجرت‌های به خارج از یک سرزمین (برون کوچی) و در تقسیمات سیاسی أعم از استان و شهرستان و روستا و بخش. که چه نسبتی از جمعیت و به چه صورت سکونت دارند.

3-ترکیب جمعیت و بررسی ساختار آن، چگونگی ساختار جمعیتی بر حسب سنّ و جنس و سواد و تأهل و تجرّد و بیکار و شاغل و همین‌طور جنبه‌هایی مثل بهداشت و توانایی ذهنی، نیز لحاهمی‌شود.

4-تغییرات جمعیت: انواع مهاجرت‌ها و زاد و ولدها و مرگ و میر و ازدواج و یافتن شغل و عوامل مؤثر در آن‌ها مطرح می‌شود. مثلاً ازدواج بین دو شهر از جمعیت شهری کاسته و به شهر مقصد می‌افزاید.

در عصر حاضر سیاست‌های کلان اجتماعی و اقتصادی بدون دانش جمعیت‌شناسی غیرممکن می‌باشد و محور اصلی توسعه در نظر داشتن ساختار و انقسامات جمعیتی هر کشوری می‌باشد.

منابع:

1)نیک‌خُلق، علی‌اکبر؛ مبانی جمعیت‌شناسی، مشهد، محقّق، 1374.
2)بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمۀ باقر ساروخانی؛ تهران، کیهان، 1375.
3)شایان مهر، علیرضا؛ دائرةالمعارف تطبیقی علوم اجتماعی کتاب اوّل، تهران، کیهان، 1377.

جدیدترین ها در این موضوع

دعا در نهج البلاغه

(به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود): در سؤال (حاجت) از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ زيرا بخشش و محروم ساختن در دست اوست. 24 دی 1395, 23:41

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

و اما این كه هر كارفرما كه مزدى مى‏ دهد به خاطر بهره‏اى است كه از كار كارگر مى ‏برد و كارفرماى ملك و ملكوت چه بهره‏اى مى‏تواند از كار بنده ضعیف ناتوان خود ببرد، و هم این‌ كه فرضاً اجر و مزد از جانب آن كارفرماى بزرگ به صورت تفضل و بخشش انجام گیرد پس چرا این تفضل بدون صرف مقدارى انرژى كار به او داده نمى ‏شود، مسأله‏ اى است كه براى این چنین عابدهایى هرگز مطرح نیست. 23 دی 1395, 1:47

خدایا! ببخش!

به آن نديدى. الهى! آنچه را كه به زبانم به تو تقرب جستم ولى دلم برخلاف آن بود بر من ببخش! الهى! اشارات چشم، و سخنان بيهوده، و مشتهيات دل 23 دی 1395, 1:44

خدایا! چهارپايان ما تشنه اند!

و ابرهاى باران دار به ما پشت كرده، و تو اميد هر غمزده اى، و برآورنده حاجت هر حاجتمندی. در اين زمان كه مردم ما نااميدند، و ابرها باران نداده اند، و چرندگان از بين رفته اند، از تو مى خواهيم كه ما را به اعمال زشتمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان نگيرى. الهى! با ابر 23 دی 1395, 1:28

خدایا! حرمتم را به تنگدستى نشكن

دچار آيم، و به بدگويى آن كه از بخشيدن به من دريغ ورزد مبتلا گردم، و تو ماوراى اين همه، اختيـاردار بخشش و منـعى، چـه اينـكه بـر هـر چيـز تـوانـايـى. 23 دی 1395, 1:26

پر بازدیدترین ها

دعا و نیایش در نهج البلاغه

دعا وسیله ای است که تمام خلایق، خصوصاً انسانها از آن بیگانه نیستند و همیشه بدان توجه دارند و با زبان حال و قال از آن استفاده می کنند هر چند که واژه ای به نام دعا در میانشان مطرح نباشد چون هر کلمه و کلامی که از استمداد و ایجاد رابطه به خدا حکایت نماید دعاست 23 دی 1395, 0:15

نیایش زیبا از نهج البلاغه

خدایا! امید به تو بستم تا راهنما باشى به اندوخته هاى آمرزش و گنجینه هاى بخشایش ! خدایا! این بنده توست که در پیشگاهت برپاست ، یگانه ات مى خواند و یگانگى خاص تو راست . جز تو کسى را نمى بیند که سزاى این ستایش هاست . مرا به درگاه تو نیازى است که آن نیاز را جز فضل تو به بى نیازى نرساند، و آن درویشى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدل نگرداند. خدایا! خشنودى خود را بهره ما فرما، هم در این حال که داریم ، و بى نیازمان گردان از اینکه جز به سوى تو دست برداریم ، که تو بر هر چیز توانایى. 23 دی 1395, 0:26

دعا در نهج البلاغه

عبادت و نیایش در نهج البلاغه

ریشه همه آثار معنوی اخلاقی و اجتماعی که در عبادت است، در یاد حق و غیر او را از یاد بردن می‌باشد. ذکر خدا و یاد خدا که هدف عبادت است، دل را جلا می‌دهد و صفا می‌بخشد و آن را آماده تجلیات الهی قرار می‌دهد. امام علی علیه‌السلام در به اره یاد حق یا همان روح عبادت میفرماید: < خداوند یاد خود را صیقل دل‌ها قرار داده است. دل‌ها به این وسیله از پس کری، شنوا و از پس نابینایی، بینا و از پس سرکشی و عناد رام می‌ گردند 23 دی 1395, 0:28

خدايا! تو براى عاشقانت بهترين مونسى

و دلهايشان به جانب تو در غم و اندوه. اگر تنهايى آنان را به وحشت اندازد ياد تو مونسشان شود، و اگر مصائب به آنان هجوم آرد به تو پناه جويند، زيرا مى دانند زمام 23 دی 1395, 0:20