كلمات كليدي : قرآن، عبادت، پرستش، هدف، اخلاص
عبادت عبارت است از تذّلل [نهایت فروتنی] همراه با تقدیس. [1]
عبادت دو گونه است: [2]
1- عبادت قهری و بدون اختیار (عبادت تکوینی):
« إِن کُلُّ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِی الرَّحْمَنِ عَبْدًا » ( 93/ مریم)
« تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند بنده اویند.»
2- عبادت اختیاری:
« وَاعْبُدُواْ اللّهَ وَلاَ تُشْرِکُواْ بِهِ شَیْئًا » (نساء/36)
«خدا را بپرستید! و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید».
در تعریف گونه دوم از عبادت گفته شده است: «عبادت همان عملی است که حاکی از خضوع انسان در برابر کسی است که او را "اله" اتخاذ کرده است تا از این طریق حق برتری او را از جهت داشتن مقام (الوهیت) ادا نماید.»[3]
عبادت، هدف خلقت:
« وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ » (ذاریات/56)
«من جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند (و از این راه تکامل یابند و به من نزدیک شوند)»
« یَا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَالَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » (بقره/21)
«ای مردم! پروردگار خود را بپرستید آن کس که شما و کسانی را که پیش از شما بودند آفرید، تا پرهیزگار شوید »
عبادت هدف خلقت است ولی از آنجایی که روح عبادت همان تقوا است[4] عبادت به لحاظ آن روح، هدف خلقت خواهد بود، البته تقوا هدف مخلوق است نه خالق یعنی کمال مخلوق در عبادت و تقوای الهی است، نه این که اگر خدا بخواهد کامل شود باید معبود قرار گیرد چون خدای متعال کمال محض و بینیاز از همه چیز است، منزه از آن است که هدف داشته باشد بلکه خود هدف است.[5] قرآن کریم درباره غنی محض بودن خدای متعال میفرماید:
«... إِن تَکْفُرُواْ أَنتُمْ وَمَن فِی الأَرْضِ جَمِیعًا فَإِنَّ اللّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ » (ابراهیم/8)
«...اگر شما و همه مردم روی زمین کافر شوید، (به خدا زیانی نمیرسد چرا که) خداوند، بینیاز و شایسته ستایش است!»
اخلاص، بایسته عبادت:
عبادت باید تنها برای کسب رضایت الهی و جهت تقرب به آن ذات پاک انجام گیرد:
« قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ الدِّینَ »(زمر/11)
«بگو: من مأمورم که خدا را پرستش کنم در حالی که دینم را برای او خالص کرده باشم.»
انگیزههای عبادت:
انگیزههای گرایش به عبادت سه چیز است: ترس، امید و محبت. [6]
«وَ فِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِیدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ »(حدید/20)
«و در آخرت عذاب شدید است یا مغفرت و رضای الهی...»
تودهی مردم از ترس جهنم یا به شوق بهشت، خداوند متعال را عبادت میکنند، ولی انسانهایی که معرفت کامل به ذات اقدس الهی دارند، بر پایهی محبت و عشق، خدا را میپرستند؛ زیرا خدای متعال را جمیل علی الاطلاق میدانند و دلهایشان مجذوب او میشود همانگونه که امیرالمؤمنین علی (ع) فرمود:
«مَا عَبدتُکَ خَوفَاً مِن نَارِکَ وَ لَاطَمَعاً فِی جَنَّتِک بَل وَجَدتُکَ اَهلاً لِلعِبَادَة فَعَبدتُک.»[7]
«از ترس آتش جهنم یا از روی طمع بهشت تو را عبادت نکردم بلکه ترا شایسته عبادت یافتم آنگاه پرستیدم.»
عدم لیاقت غیر خدا برای عبادت و پرستش:
«قلْ أَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا وَاللّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»(مائده/76)
«بگو: آیا جز خدا چیزی را میپرستید که مالک سود و زیان شما نیست؟! و خداوند شنوا و داناست.»
بر طبق حکم عقل، عبادت کننده، هدفی دارد و آن دفع ضرر و یا جلب منفعت است، بنابراین عبادت باید در برابر موجودی واقع شود که مالک نفع و ضرر باشد و از آنجا که این دو ویژگی فقط در خداوند متعال وجود دارد، پس تنها او شایسته پرستش است و عبادت در برابر غیر او سفاهت است و آیهی شریفه فوق همین حقیقت را بیان میکند. شایان ذکر است که پریشانی، انسان را زودتر به خضوع در برابر پروردگار و به عبادت وا میدارد تا جلب منفعت از اینرو، در این آیه شریفه "ضرر" را بر "نفع" مقدم داشته است.[8]
ویژگیهای عبادت:
1- عبادت سرلوحه دعوت تمام انبیا و فرستادگان الهی:
«لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَـهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ»(اعراف/59)
«ما نوح را به سوی قومش فرستادیم او به آنان گفت: ای قوم من! (تنها) خداوند یگانه را پرستش کنید که معبودی جز او برای شما نیست! (و اگر غیر او را عبادت کنید) من بر شما از عذاب روز بزرگ میترسم!»
2- عبادت مخصوص خدا:
« وَقَضَى رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیَّاهُ » (اسراء/ 23)
«و پروردگارت فرمان داده جز او را نپرستید...»
3- عبادت، صراط مستقیم:
«إِنَّ اللّهَ رَبِّی وَرَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هَـذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ »(زخرف/64)
«خداوند، پروردگار من و پروردگار شماست (تنها) او را پرستش کنید که راه راست همین است.»
4- شرکت در عبادت:
« فَمَن کَانَ یَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا » (کهف/110)
«هر که به لقای پروردگارش امید دارد، باید کاری شایسته انجام دهد و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند.»
در روایات رسیده از اهل بیت پیامبر (ص) شرک در عبادت همان ریا کاری است، در حدیثی از پیامبر اسلام (ص) میخوانیم:
«من صلی صلاة یُرائی بِها فَقَدْ اَشْرَکَ وَمَنْ صام صَوْماً یُرائی بِهِ فَقَدْ اَشْرَکَ ثُمَّ قَرَأ هذِه الآیَة »
«هر کس نماز بخواند و ریا کند شرک ورزیده و هر کس روزه بگیرد و ریا کند شرک ورزیده است سپس آن بزرگوار این آیه را تلاوت فرمودند.» [9]