علم باید در اختیار اخلاق قرار گیرد

به نقل از روابط عمومی مؤسسه بین المللی گفتگوی فرهنگها و تمدنها حجت الاسلام سید محمد خاتمی رئیس مؤسسه بین المللی گفتگوی فرهنگها و تمدنها صبح امروز در همایش "علم ، دروازه ای برای تفاهم" در مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی یادآور شد:  درست هنگامی که غرب از آنچه خواب قرون وسطی نام گرفته سر بر می داشت و در پرتو دو نهضت نوزایش و اصلاح تجربه جدیدی از زندگی را آغاز می کرد، اواخر قرن شانزدهم در آلمان کتابی تحت عنوان «یوهان فاوستن» منتشر شد که سرگذشت حکیم کیمیاگری را بازگو می کرد که با شیطان پیمان بسته بود همه آرزوهایش برآورده شود و در برابر آن، جاودانه در آتش جهنم بسوزد.

وی افزود: سالها بعد نویسنده و درام سرای انگلیسی «کریستوفر ماریو» سرودی را تحت عنوان «سرگذشت غم انگیز دکتر فاستوس» منتشر کرد و با داستان «فاوست» در سروده ادبی جهانی و جاوادانی «یوهان ولفگانگ فون گوته» عالم و شاعر بزرگ آلمان که از قضا دل در گرو عشق به شرق و به خصوص حافظ ما داشت مشهور خاص و عام شد.

خاتمی گفت: در آستانه قرن بیستم میلادی «نیچه» از زبان حکیمی که دیوانه اش می خواندند فریاد برمی آورد  که «خدا را کشتیم» و این منبع عظمت و زیبایی و شفقت را با دست خود از پای در آوردیم و تاوان آن را باید بپردازیم. «نیچه» اما برای رهایی از این وضع ناگوار در انتظار «ابرمردی» می ماند که با «اراده معطوف به قدرت» نجات بخش شود. چندی نمی گذرد که «ابرمرد» در هیبت هیتلر با اروپا و بشریت آن کاری را می کند که پیش از او «استعمار» که مولود دنیای متجدد است با بخش بزرگی از انسان های روی زمین کرده بود.

رئیس مؤسسه بین المللی گفتگوی فرهنگها و تمدنها افزود: وی با تسخیر روح بزرگ آلمان، جهان را به خاک و خون می کشد و رقیب او این بار با ابزار شگفت انگیز زادة علم یعنی تکنولوژی نو، در اوج غرور با هیولای دهشت انگیز بمب هسته ای جنگ را به پایان می برد ولی این بمب نه بر سر هیتلر که بر سر مردم مظلومی فرود می آید که خود قربانیان جنگ هستند.

خاتمی یادآور شد: من در پی آن نیستم که دست آوردهای شگفت انگیز دانش جدید و فن آوریهای نوین را انکار کنم و نیز می دانم که امروز بنیاد زندگی انسان مبتنی بر این دو فرآورده جان آدمی است، ولی ناگفته نگذارم که علم و دستاوردهایی که حاصل گونه ای بینش درباره عالم و آدم است، صاحب خود را دچار غرور نابجایی کرد که به او حق تصرف در عالم و آدم را می داد و حاصل آن نیز تخریب بی انتهای محیط زیست طبیعی انسان از یک سو و تحقیر و تخریب شخصیت و تاراج منابع و منافع انسانهایی بود که به لحاظ تاریخی در مدار عقب ماندگی باقی مانده بودند.

وی گفت: من می دانم که علم را قدرتمندان پدید نمی آورند، اما فاجعه آن است که قدرتمندان یا بهتر است بگوییم سیاستمداران از علم و تکنولوژی در مسیر آنچه منافع خود می دانسته اند سوء استفاده های فراوان کرده اند، چنانکه از دین و فلسفه و هنر و سایر تجلیات روح بلند آدمی بهره برداری سوء شده و می شود.

خاتمی با اشاره به اینکه انتظار می رفت هزاره سوم میلادی با ندای آرام بخش و امیدآفرین «گفتگوی فرهنگها و تمدنها» که می توانست و می تواند سرمشق زندگی صلح آمیز و امنیت آفرین باشد آغاز شود، گفت: ولی این هزاره با انفجارهای مهیب نیویورک و واشنگتن و در پی آن جنگی و امنیتی شدن فضای جهان و لشگرکشی های بدفرجام و اشغال و سرکوب و ادامه تحقیر ملت ها و جوامع و اعمال معیارهای دوگانه که خود زمینه ساز پیدایش و رشد افراط گرایی و خشونت و تروریسم است به گونه ای آغاز شد که جهان و جهانیان را بیش از پیش در نگرانی و اضطراب فرو برد و در همه مراحل علم و تکنولوژی در خدمت خشونت، صدای مهیب ویرانگری را بلندتر از همیشه در گنبد گیتی طنین انداز کرد. ولی درهای امید همچنان گشاده است.

وی گفت: همه می دانیم امنیت بزرگترین گمشده امروز بشر در جهان به هم پیوسته است و امنیت یا همه جا خواهد بود یا هیچ کجا نخواهد بود و امنیت پایدار در سایه عدالت برقرار خواهد شد بیش از همیشه وجدان بشر را بیدار کرده است.

خاتمی یادآور شد:  گرچه هنوز آثار غرور و توهم در میان سیاستمداران خودبرتر بین از میان نرفته است، ولی با بحرانهایی که تفکر و تمدن غرب آن را تجربه می کند و درد و رنجی که از «پارادایم» خشونت و تصرف و تحمیل ناشی شد، بسیاری از انسانهای خردمند و اندیشمندان و هنرمندان و اصحاب فکر و ادب در غرب را متواضع تر از گذشته کرده است، امری که امکان تفاهم و گفتگو را بیشتر کرده است.

رئیس مؤسسه بین المللی گفتگوی فرهنگها و تمدنها تأکید کرد: باید بپذیریم علم صرف نظر از بحث های گسترده دامنی که درباره ماهیت آن هست، هدیه بزرگ خداوند به انسان است، ولی بزرگتر از علم، خود آدمی است که علم را در اختیار دارد. انسان اگر خیرخواه باشد علم نیز به بسط خیر کمک خواهد کرد.

وی گفت: آنچه باعث تأسف است اینکه اگر علم در خدمت سیاستی که در همه زمانها سودا زده بوده است و امروز سودا زده تر، قرار گیرد می تواند ویرانگر باشد. باید کوشید تا علم از دست زورگویان و سودجویان برون آورده شود و در اختیار اخلاق و اراده معطوف به عشق و زیبایی قرار گیرد تا هم علم و هم انسانیت نجات پیدا کند و این کاری است دشوار که بیش و پیش از همه باید وجهه همت عالمان قرار گیرد.