كلمات كليدي : عيد قربان، اسماعيل، ابراهيم خليل، رمي جمرات
نویسنده : طیبه عطايي
انسان موحد كه به حكم وقوف در عرفات و مشعر به مقام والاي معرفت الله و خداشناسي كامل رسيده و تمام تمايلات نفساني در نظرش خاك و سنگ آمده و غرق در درياي محبت خالق بي همتا و مهربان شده، طبيعي است كه از كشتن و سربريدن هر موجودي كه سر راه بر او گرفته و مانع رسيدن به قرب الهي ست، دريغ و مضايقه نخواهد داشت. اگر چه آن موجود فرزند عزيز و يا جان خود و خواهشهاي درونش باشد.
نام ديگر عيد قربان، عيد اضحي و عيد خون است. روز اثبات عشق و تسليم در برابر امر الهي، روز آزمايش و امتحان حضرت ابراهيم و حضرت اسماعيل (ع) كه از آن سربلند بيرون آمدند.[1]
«فَلَمّا اَسْلَما وَتَلّهُ لِلجَبينِ وَنادَيناهُ اَنْ يا اِبراهيم، قَد صَدّقتَ الرُّؤيا اِنّا كَذلِكَ نَجزِي المُحسِنين»[2]
«...هان اي ابراهيم به خوبي انجام وظيفه كردي و ما نيكوكاران را اينچنين پاداش خواهيم داد»
مني و اعمال آن
منی محلي است كه حجاج صبح عيد قربان جهت انجام اعمال آن به آنجا وارد ميشوند.
اعمال مني عبارت است از:
1- رمي جمره؛
2- قرباني؛
3- حلق و تقصير.[3]
قرباني پس از رمي جمره عقبه انجام می گیرد. معني قربان و قرباني، هر عملي كه انسان به وسيله آن بخواهد خود را به رحمت الهي نزديك كند.
خداوند در قرآن مجيد راجع به قرباني چنین ميفرمايد:
«وَالبُدنَ جَعَلناها لَكُم مِن شَعائِر الله»
بُدن و بَدَنة به منزله شتران قرباني است.[4] يعني اين قربانيان را قرار داديم، چون جزو شعائر الهی است؛ يعني اين قربانيها از شعارهاي ديني ميباشد.
داستان قرباني
چون شب هشتم ذي الحجه (شب ترويه) فرا رسيد، حضرت ابراهيم بعد از انجام وظائف عبادی، سر بر بالين استراحت نهاد و در خواب به او ندا شد: اي خليل گر تشنۀ وصال مائي برخيز و با كارد تيز فرزند دلبند خود را قربانی كن! ابراهيم از هيبت اين خطاب بيدار شده و با خود گفت آيا اين امر رحماني است يا وسوسه شيطاني؟ شب عرفه نيز همان خواب را ديد و در شب نحر (عید قربان) نيز همين خواب را دید و يقين او زياد شد و صبح روز عید قربان ابراهیم خليل با همسرش هاجر وداع كرده و با اسماعيل از خانه به سوي مني روي نهادند. وقتی به مني رسیدند، جريان خواب خود را به فرزندش بازگو كرد و اسماعيل در واکنش به این سخن پدر چنین گفت: اي پدر بزرگوار من اگر هزار جان داشتم، همه را به فرمان الهي قربان ميكردم و تسليم امر الهي ميشدم.
ابراهيم چون در مني به جمره اول رسيد، شيطان آمد كه او را تعرض كند، هفت سنگ به سوي او انداخت و در جمره دوم و سوم هم هفت سنگ پرتاب كرد. اين رمي جمرات ثلث از جمله مناسك حج شد. پس هنگامي كه پدر و پسر حكم خدا را گردن نهادند، ابراهيم پيشاني پسر را بر زمين نهاد و تيغ تيز بر حلق او گذارد اما ذرهاي از پوست و گوشت و رگ او بريده نشد و سرانجام از طرف حق سبحانه و تعالي ندا آمد كه عمل ابراهيم مقبول درگاه ما شد و آنرا پسنديديم.[5]
اعمال شب عيد قربان
از امام صادق (علیه السلام) روايت شده كه از پدرانش چنین نقل فرمودند:[6]
«امام علي (ع) دوست داشت چهار شب از سال، خود را فارغ نمايد؛ شب اول رجب، شب نيمه شعبان، شب عيد فطر و شب عيد قربان»
ممكن است منظور از فراغت، فراغت برای عبادت در آن با زنده نگهداشتن آن باشد. بلكه به قرینه احادیث مشابه ظاهراً منظور همین است. زنده نگهداشتن آن عبارت از فارغ ساختن نفس، قلب و اعضای بدن در خدمت به خداوند متعال است، به این صورت كه دل او در یاد خدا بوده، بدنش مشغول فرمانبرداری و عبادت خدا بوده و در طول شب هیچ چیزی حتی مناجات، او را از خداوند غافل ننماید؛ مگر اینكه مشغول شدن به این مناجات نیز برای خدا و به خاطر او باشد، كه این مطلب اولین درجه مراقبت میباشد. در شب و روز عید زیارت امام حسین (علیهالسلام) مستحب است.
اعمال روز عید قربان
روز عيد قربان بسيار روز شريفي است. با شروع روز عید باید بر تمامی كارهایی كه باعث رضایت و جلب عطوفت پروردگار است، مواظبت نمود.
از كارهای مهم در این روز، قربانی است. این عمل همانگونه كه در روایات آمده واجب است؛ گرچه مراد از وجوب در اینجا استحبابی است كه بر آن تاكید شده است. اعمال آن چند چيز است؛ غسل، خواندن نماز عيد و در اين روز افطار بعد از نماز از گوشت قرباني مستحب است و قرباني كه سنت مؤكد ميباشد.[7]
شرايط ذبح
واجب است بر كسي كه حج تمتع به جا ميآورد، ذبح يك هدي يعني يك شتر يا يك گاو و يا يك گوسفند؛ البته قربانی شتر افضل است و پس از آن گاو بهتر است. قربانی ساير حيوانات غير از سه حيوان مذكور كافي نيست.[8]
احكام ذبيحه
حجاج در روز عيد قربان اولين چيزي كه ميخورند، بايد (مستحب موکد است) از گوشت قرباني باشد. و احتياط مستحب آن است كه ذبيحه را سه قسمت كند. قسمتي را هديه و يك قسمت را صدقه و قدري را هم بخورد و صدقه را به مؤمنين بدهد و خوردن قدري از قرباني مطلوب است.[9]
خوب است گوشت قربانی را سه قسمت كنند، يك قسمت براي همسايهها قسمتي ديگر براي كساني كه درخواست كرده و قسمت سوم را براي خانواده خود نگهدارد. پوست آن را صدقه، و به قصاب از گوشت قرباني ندهد.(کراهت دارد)
در صورت ممكن بهتر است قرباني شتر باشد و اگر نبود گاو و يا گوسفند. همچنین بهتر است در صورتی که قربانی شتر و گاو باشد، جنس آن ماده باشد و اگر قربانی گوسفند يا بز بود، بهتر است جنس آن نر باشد.