كلمات كليدي : مساقات،مالك،عامل،درخت ،سهم ،ثمر
نویسنده : ابوالفضل عابدي
1. تعریف مساقات
1-1. معنای لغوی
واگذاری نخلهایادرختان انگوربه دیگری به منظوراصلاح،آبیاری وآبادسازی. (1)
1-2.; معنای اصطلاحی
حضرت امام خمینی(ره) مساقات رااین گونه تعریف کرده اند:
"اگر انسان با کسى به این قسم معامله کند که درختهاى میوهاى را که میوهء آن مال خود او است ، یا اختیار میوههاى آن با او است تا مدت معینى به آن کس وا گذار کند که تربیت نماید و آب د هدو[درمقابل] به مقدارى که قرارمى گذارند از میوه آن بردارد ،این معامله را مساقات مى گویند". (2)
2. جایگاه واژه درشریعت
یکی ازعقودی که فقیهان درکتابهای فقهی ازآن بحث می کنند،مزارعه است ودربردارندهء بحثهای مفیدی می باشد.
مزارعه؛ درمیان مردم نیزمرسوم بوده ودرشریعت ازانجام آن نهی نشده است. بلکه روایات خاصی نیزدرمشروعیت آن واردشده است(3)،ازجمله درروایتی نقل شده است که ؛ پیامبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم درختان مزرعه خیبررا برای نگهداری وسقایت واگذارنموده اند؛که فقهاءاین فعل حضرت رابرمساقات تطبیق نموده اند(4).
3. ماهیت
; مساقات عقدی لازم است؛ یعنی فقط بارضایت متعاقدین ویااز طریق اعمال خیارمنفسخ می شود،حتی اگر یکی از طرفین معامله نیز از دنیا برود وارث میت جانشین او می شودوعقد به هم نمی خورد واین از اقتضائات عقد لازم می باشد.(5)
4.; ارکان
; هرمعامله ازآن جهت که عقد به شمارمی آید دارای ارکانی می باشد.(6)
; ارکان مساقات نیزعبارتنداز:
4-1. صیغه: ایجاب وقبول.
ایجاب وقبول،دوانشاءمرتبط بایکدیگرندکه نخست ;ایجاب ازسوی یکی ازدوطرف عقد(موجب)انشاءمی شود،وسپس قبول،ازسوی دیگری(قابل)صورت می گیرد.(7)
گفتن ایجاب وقبول، به هرگونه ای که دلالت برمعنای آن داشته باشدصحیح است،زیرا درواقع انشاء،حاکی ازامروقصدی نفسانی است که ابراز آن به هرشکلی صحیح می باشد.(8)
4-2. متعاملین:مالک وعامل. که دارای شرایطی هستندازجمله:
الف،ب،ج) بلوغ ،عقل واختیار(9).
زیرا نابالغ(کودک)،مجنون ومکره(کسی که مجبور به کاری شده ) ، کارهایشان اعتبارشرعی وجنبهء حقوقی ندارد . شرط نام برده شده برای تمامی معامله کنندگان ودر هر معامله ای الزامی است چه آن معامله خریدوفروش باشد یااجاره ویا مساقات وغیرآن.(10)
د)عدم حجر.(11)
مالک نباید به سبب ورشکستگی ویا سفاهت (عدم رشد)ازتصرف(هرگونه استفاده وبهره برداری)دراموال خود ممنوع شده باشد.(12)
*نکته : این شرط فقط اختصاص به مالک دارد؛ زیرا کار کردن عامل به عنوان مساقات تصرف مالی محسوب نمی شود.(13)
ه) مالک بایدملکیت میوه و اصل درختان راباهم ویا میوه ی آنها به تنهایی ویا حداقل اختیار آنها رادارا باشد.(14) زیرا در غیر این صورت معامله فضولی بوده ومحکوم به بطلان است.(15)
4-3. موردمعامله : درختان .
الف)درختان مورد معامله وزمین باید معلوم ومعین باشند .(16).
ب)درمساقات باید درختان میوه دارای ریشهءثابت باشند بنابراین مساقات خربزه وخیار که ریشه ءثابتی ندارند صحیح نیست .(17)
5. برخی ازشرایط مزارعه
1.تعیین مدت؛ مدت مساقات باید معلوم بوده وکمتر اززمانی که میوه به دست می آید نباشد.(18) چون کاری که مدت آن مجهول باشد ،التزام طرفین به آن ممکن نیست واگرهم مدت کمتر باشد،بااصل معامله درتضاد است .(19)
2.زمان عقد؛ قرارداد مساقات باید قبل ازروییدن میوه منعقد شده باشد واگر بعد از آن باشد ،تنها درصورتی معامله صحیح است که درختان نیاز به کارهایی مثل آبیاری - که نقش عمده ای درتربیت دارند- داشته باشند وگر نه معامله صحیح نیست .(20)
3. تعیین سهم؛باید درمعامله سهم هر کدام به صورت کسر مشاع ،مانندنصف یا ثلث از میوه ها باشد واگر قرار بگذارند که مثلاً500 کیلو از میوه ها برای مالک وبقیه برای کارگر باشد معامله باطل است .(21) زیراقانون گذار(22)این قیدها رالازم دانسته است.(23)
4.تقسیم کار؛اگرطرفین عقد قصد تقسیم امور باغبانی را دارند کارهایی را که باید مالک ویا کارگرانجام دهد مشخص نمایند.(24) چون درصورت عدم تعیین نمی توان هیچ یک را به انجام آن ها الزام کردودرنتیجه معامله باطل است (25) .
6.نکته پایانی
درپایان به این نکته اشاره می شود که به دلیل وجود قید "ثمره" درادلهء صحت مساقات ،برخی ازفقیهان ،عقد مساقات رادرمورد درختانی که میوه نمی دهند - مانند بید وچنار- صحیح نمی دانند وآن رامختص به درختان میوه دار; می دانند.(26)